Watch the APEC events and news LIVE at APEC TV App.
Now available at the Google Play Store and the Apple App store

×

APEC Primer

[Read in EnglishBasahin sa Filipino]

HISTORYA O KAEAMAN NAHANUNGOD SA NAG-AGING MANGA NATABU

Ano ro Asia-Pacific Economic Cooperation ag ham-an gintukod raya?

Gintukod ro Asia-Pacific Economic Cooperation, o APEC, ko 1989. Nag-umpisa raya kamana  sa isaeang bukon it pormal nga ministeryal nga paghinambaeanay it grupo kaibahan du 12 ka miyembro nga ga kasugot: Australia, Brunei Darussalam, Indonesia, Japan, South Korea, Malaysia, New Zealand, Pilipinas, Singapore, Thailand, Canada, ag United States. Gin umpisahan ro APEC kamana sa dag-onang pagtilipon it foreign ag trade ministers, o manga pangayaw  ag ministro it iba’t ibang nasyon. Ro katuyuan kara hay maipadayon ro buylo it pagbukas it tindahan ag pagbueoligang pangkabuhian nga  kinahaeanghan gid  sa pagpabahoe  ag pag-uswag it Asya-Pasipiko.

Ro primerong kabangdanan ag katuyuan sa pagtukod it APEC hay ro  makabutang it forum, nga magatao it daean sa  pagpamayad it pangabuhian it manga miyembro. Ga kinahang-ean daya it pagpabakas sa pagpabahoe it pangabuhian, pag-umwad it pagbueoligan sa tunga it manga miyembro, pagpauswag it negosyo, ag pagtuga it manga kahigayunan hanungod sa pagtao it pangkapital sa manga banwa it Asya-Pasipiko.

Screen Shot 2015-01-08 at 4.01.47 PM

Retrato 1: Ro manga miyembro it APEC Member Economy nga ginkoloran basi sa kung anong dag-on sanda nag-intra.

Ginhalinan: APEC at a Glance, 2012

MANGA MIYEMBRO

Sin-o sin-o ro manga miyembro it APEC?

Sa makarong tyempo, ro APEC hay may kasumahan nga 21 miyembro nga may eain-eain nga ikasarang  pag-abot sa pangkabuhian. Nakaeakot kara ro mauswag ag bukon pa it maumwad nga nasyon. Ro 21 miyembro hay ro Australia, Brunei Darussalam, Indonesia, Japan, South Korea, Malaysia, New Zealand, Pilipinas, Singapore, Thailand, Canada, United States, Chinese Taipei, People’s Republic of China, Hong Kong, Mexico, Papua New Guinea, Chile, Peru, Russia, ag  Viet Nam.

Pirme, ginatawag  nga “member economies” ro manga kaibahang nasyon it APEC. Ro terminong “Member economies” hay ginagamit bangud sa kinahangeanon eabi sa tanan it APEC ro mga isyung pangnegosyo ag pangkabuhian.

Ginasugid nga ro miyembro it APEC hay nagahaeong sa kada isaea kamana sa pangkabuhiang tinuga. Una nga ginpabutyag  ro pagbilog it APEC sa diskurso it Prime Minister it Australia nga si Bob Hawke sa Seoul, Korea ku Enero 1989. Natabo  ro pinakaprimirong pagtielipon it APEC sa Canberra it dag-on man ngato. Ro manga miyembrong nagpundar it organisasyon hay ro manga miyembro it ASEAN kapares ku South Korea ag Japan it Sidlangang Asya, Australia ag New Zealand it Habagat-Nakatundan Pasipiko, ag United States ag Canada it Norte Amerika. Sa pihak it pagkasoberanya it manga estado ngara hay ginahandum nandang maging para sa bilog nga kalibutan  ro pag-unwad it andang  ekonomiya o pangkabuhian. Dugang pa , nag-obra it mabahoe nga pagbaeaylohan it negosyo ro tanan nga miyembro it member economies sa Asya-Pasipiko. Ro tanan nga mga butang ngara- ro pagkasoberanya, pag-uswad it baligya ag serbisyo, ag baealigyaan kaibahan ro Asya-Pasipiko – hay ro haunang basihan sa pagkamiyembro it APEC.1 Pilang tyempo malang do nag-agi tag nagtuman man ro iba pa nga  myembro sa pagsunud sa mga  ginapangayo nga krayterya it pagkamyembro.

Bisan pa nga nag-eotaw man ro manga komplikasyon hanungod sa manga kriterya sa pagkamiyembro. Makara ro naging kaso it manga maisot nga isla sa  ekonomiya o pangkabuhian  it Habagat-Nakatundang Pasipiko nga ginakonsiderar nga mabaskog gid sa  bilog nga kalibutan sa strakturang pang-ekonomiya ag eabaw sa tanan sa  negosyo ag sa iba nga ekonomiya sa Asya-Pasipiko. Nagin kasab-eagan ro bahoe ag kapas  nga politikal ag  pang-administratibo it manga estado ngara it Habagat-Nakatundang Pasipiko nga magin myembro it APEC, euwas sa Papua New Guinea. Isaea pa nga ka-isyu ro nag-eutaw sa pagkamiyembro it Russia bangud sa gin-obra nana karang pang-umpisang  repormang pang-ekonomiya ag sa mga pangguwang  kaeabtanang pang-ekonomiya nga masyadong nakasentro sa Europa. 2

Bangud sa mga isyu ngara hay nagpaguwa ro APEC it napueo nga dag-ong pagpaungkat ku bueuhaton  o temporaryong pagpundo sa pagbaton it miyembro ko 1997.  Pero sa katapusan it  2007 hay pinaeawig ro pagpaungkat ku bueuhaton hasta 2010.

Sino-sino ro mga Manug-obserbar?

Ro tatlo ka opisyal nga nagaobserbar sa Asia-Pacific Economic Cooperation (APEC) hay ro Association of Southeast  Asian Nation (ASEAN) Secretariat, ro Pacific Economic Cooperation Council (PECC), ag ro Pacific Islands Forum Secretariat. Ginataw-an ro manga manug-obserbar ngara it manga panag-anang mag-intra sa manga pagtilipon it APEC ag magpaabu it papilis ag  maskin anong impormasyong may kaeabtanan sa APEC. Para mabuligan du APEC sa pag-agum it katuyuan ag pagpatuman sa pagpamuno kara hay igakatao it manga manug-obserbar ro andang pagbulig, nasayran, ag aeam. Ginahandum it tanan nga grupo ro kooperasyon ag ekonomikong pag-ugwad sa rehiyon. Ginapahisayod it manga litrato sa idaeaom ro andang nga manga katuyuan ag handom.

Screen Shot 2015-01-08 at 4.02.28 PMSuno sa nakasueat sa ASEAN Declaration it Bangkok ku Agosto 8, 1967, katuyuan it ASEAN nga paumwaron ro kooperasyon ag pabakason ro kauswagang pang-ekonomiya, pangkatibyugan, ag kabuganaan sa Habagat-Sidlangang Asya paagi sa pag-ililiba ag pagtinguha, sa  pagkaaeangay ag pagbueoligan.  Sa makarang paagi , may pag-inugyonan ro rehiyon  nga maging daean para pabakuron ro katawhayan ag kabuganaan sa lugar. Handom man it ASEAN nga paumwaron ro katawhayan ag kapag-on sa rehiyon paagi sa pag-unong  sa ibang manga nasyon suno sa laye ag pagsunod sa manga prinsipyo it United Nations Charter.3

Screen Shot 2015-01-08 at 4.02.33 PMBuko’t parehas sa ASEAN, ginabilog ro  Pacific Economic Cooperation Council (PECC) it manga indibidwal sa matataas nga posisyon halin sa sektor it negosyo ag industriya, gobyerno, akademya, ag iba pa nga intelektwal nga grupo – nga gatuga it isaeang kasugtanang pangtatlong panig, o grupo nga  may tatlong myembro. Kamana sa mga pribadong entidad, nagapartisipar ro mga grupo ngara agud   maistoryahan  sa rayang tyempo ro praktikal nga isyung pangsueundanan sa Asya-Pasipiko. Nagasirbe ro PECC kamana sa rehiyonal nga forum para sa kooperasyon ag koordinasyong pangsueundanun nga nagabulig  para sa pag-umwad it pagpaabu sa ekonomiya sa Asya-Pasipiko. Gindiskas sa pagtilipon ro manga isyung gapabakas it pag-umwad sa ekonomiya, pangkatibyugan, pang-agham, panteknolohiya, ag pangpalibot nga manggad sa bilog nga rehiyon. Katuyuan man nga makita ro kauswagan ngara sa pangnegosyo, pagsososyo, pagkaeasugot, pagbueoligan ag iba pang klase it pakikipag-angot, kinamatarung, pagtahud ag matuod nga pakikipagbueoligan, ag ro ulihi, sa pagpakusog it pundasyon para sa isaeang bugana, maunwad, ag matawhay nga Asya-Pasipiko.

Screen Shot 2015-01-08 at 4.02.39 PMRo Pacific Islands Forum hay ro nagapangunang rehiyonal ag intergobyernong forum sa Habagat Pasipiko. Ginabilog raya it 16 nga owa gasalig nga manga  nasyon. Kaparis it ASEAN ag PECC, handom man kara nga papagsikon ro kaumwarang pang-ekonomiya, panamion ro pampolitikang pagdumaea ag seguridad, ag pabaskugon ro pagbueoligan ag integrasyon sa rehiyon. Ginataw-an it kahaeagahan ro manga isyu parti sa negosyo it rehiyon, ekonomikong kauswagan, pagpatuman it manga layeng pangduna nga manggad ag panrehiyon, kooperasyon ag duna sa Habagat Pasipiko. 4

Ginhimo ro manga hunahuna ngara nga isaeaang Bogor Goals ku 1994 nga nagapursige it internasyonal nga negosyo nga libre sa manga obligasyon ag kuta ag bukas nga negosyo ag pagpakapital sa Asia-Pacific. Ginatuyo it APEC nga mahimo ro manga handom ngara pag-abot it 2010 para sa manga industriyalisadong ekonomiya ag sa 2020 para sa manga gapaumwad nga ekonomiya.

MGA PINAKAPRIMERONG  KATUYUAN

Ano ro  gusto nga maabot it APEC?

Pinakaprimirong katuyuan it APEC hay ro magtao it pamaagi agud makatuga ag makapadayon it pangmabuhay nga pagsustiner sa kaumwagan ag kabugaanang pang-ekonomiya it rehiyon. Ro panan-aw ngara hay naipabutyag kamana sa Bogor Goals it 1994 nga nagapaumwad it libre sa manga obligasyon ag kuta ag bukas nga negosyo ag pagpakapital sa Asia-Pacific. Ginatumtom it APEC nga maagum ro paadtunan pag-abot it 2010 para sa manga industriyalisadong ekonomiya ag sa 2020 hay para sa manga gapaumwad nga ekonomiya.

Dugang pa kara, agud maabot ro Bogor Goals hay nag-obra ro manga myembro it  APEC it  isaeang baeayan nga ginkilaeang “Three Pillars (Tatlong Haligi)” sa Osaka, Japan ku 1995. Nagasirbi ro tatlong haligi  ngara nga giya sa pag-abot ku pang-unang  handom sa  internasyonal nga negosyo nga libre sa manga obligasyon ag kuta ag pagpakapital. Ro  tatlong haligi hay ro manga  masunod:

Primiro nga Haligi: Liberalisasyon it Negosyo ag Pagpakapital

Katuyuan it haligi it liberalisasyon it negosyo ag pagpakapital nga bawasan it pasangka-sangkari hasta maduea ro manga “taripa ag bukon it taripang pang-abang sa negosyo ag pagpakapital.” Ro pagprotekta hay isaeang sueondanang pang-ekonomiya nga ginapatuman kun ginaprotektahan it gobyerno ag manga lokal nga industriya  kontra sa mga nagakompetisyon nga taga- iba nga nasyon. Pirme rang ginaobra paagi sa manga taripa ag bulig nga kwarta halin sa gobyerno, hueay suno sa kabilugan, ag iba pa. Bangud kara, nagataas ro prisyo it manga produkto ag serbisyo. Kabaliskaran kara, ginabuksan man it liberalisasyon it negosyo ag pagpakapital ro manga merkado ngani nagaasenso ro negosyo ag pagpakapital it mga nasyon. Sa pagbuhin ag pagduea it manga taripa ag nagaabang sa negosyo hay indi eon magkabaeaka ro mga nasyon sa inflation o pagtaas it haega it manga baeakeonon. Sa makarang pamaagi, madali nga makita ag maagum ro kaumwagang pang-ekonomiya para sa manga myembro it APEC.

Ro Regional Economic Integration Agenda it APEC hay sambilog mang paagi agud maobrang mas epektibo ro tatlong haligi nga may kaeabtanan sa Bogor Goals. Nagaobra ro Regional Economic Integration it manga sukatan agud mapadali ro manga kasugtanang pangnegosyo nga bilateral ag rehiyonal. Ginausisa man kara ro manga posibleng lugar it rehiyon agud makaobra it bukas ag internasyonal nga negosyo nga libre sa obligasyon ag kuta.

Pangaywa nga Haligi: Pasilitasyon it Negosyo

Katuyuan it haligi ngara nga paisuton ro gaeastuson sa manga kasugtanang pangnegosyo, pagpakapital, ag manga oportunidad para magnegosyo bangud sa naging barato ro manga produkto ag serbisyo. Puyde man rang magresulta sa mas abung trabaho nga nagaamut sa pangkabilugang kauswagan it nasyon. Katuyuan man it haligi ngara nga mag-obra it mas mabakas nga plano agud magkaakses sa mga pahisayod parti sa negosyo. Kalinya kara ro manga sueundanon ag plano agud makasugpon sa mabakas nga pag-agum it maumwad nga ekonomiya, pati eon sa isaeang rehiyong bukas ag libre ro pagnegosyo.

Ikatlo nga Haligi: Pagbulig nga Ekonomiko ag Teknikal

Paagi sa haligi ngara, ro APEC hay magatao it trining ag bulig gamit ro manga kapasidad ag planong gapamayad sa abilidad nga pang-ekonomiya ag panteknolohiya it manga myembro kara. Prayoridad it ECOTECH (Economic & Technical Cooperation) ro integrasyon it ekonomiya it manga rehiyon, nga nagasabat sa katuyuan it  kaumwaran it tanan, ginapamayad ag ginaprotektahan ro dekalidad nga pangabuhian it manga tawo paagi sa mabuhay nga kaumwaran, repormang pangstruktura, ag pantawong seguridad.5

PAGHUEAG IT APEC

Paalin naagum ku APEC ro manga katuyuan ag bisyon?

Agud maagum  ro APEC’s Bogor Goals nga may internasyonal nga negosyo nga libre sa manga obligasyon ag kuta ag bukas nga pangnegosyo ag pagpakapital sa Asia-Pacific, nag-obra ro manga myembro it APEC it isaeang ka stratehikong roadmap o plano ka’t ginhimo ro APEC Economic Leader’s Meeting sa Osaka, Japan ku 1995. Kilaea ro road map ngara nga Osaka Action Agenda.

Nagtao it isaeang ka plano ro Osaka Action Agenda agud maagum ro Bogor Goal’s paagi sa liberalisasyon it negosyo ag pagpakapital, maeumong pagpadaeagan sa negosyo ag manga oeobrahong pansektor nga gapadaeom sa manga dayalogong pangsueondanon pati sa bulig nga  pang-ekonomiya ag panteknolohiya. Ginkilaea it Osaka Action Agenda ro Pangkabilugang Pamaagi sa pagpagana it prusiso it liberalisasyon ag pasilitasyon it APEC.

Hara ro mga masunod:

  • Komprehensibo sa pagsabat sa tanan nga gabaeabag sa katuyuan it internasyonal nga libre sa manga obligasyon ag kuta ag bukas nga pangnegosyo.
  • Owa ga baylo. Sa mga prinsipyo ag sa manga handom nga ginapursige it WTO.
  • Gakasugot ro manga myembro pag-abot sa liberalisasyon ag pasilitasyon. Ikonsiderar nga indi dapat magkaeayo ro lebel it mga gapauswag nga developing economies sa isaeat isaea; parihas man it develop economies kompara sa isaeat isaea.
  • Owa’t pagpasueabi sa pagbaeawas it manga gabaeabag sa negosyo, nga ginapatuman para sa tanan it ekonomiya nga APEC ag buko’t APEC.
  • Pagkatransparent sa mga laye,kasuguan, ag administratibong pamaagi it tanan nga myembro it APEC.
  • Owa’t pag-obra it mga sukatan nga puydeng makapagpataas it proteksyonismo.
  • Pag-umpisa it dueongan, padayon nga prusiso ag magkaeain nga sueondan it oras ku paghalin ag pag-abot it pag-obra it liberalisasyon, pasilitasyon, ag pagbuligan paadto sa pag-agum it Bogor Goals.
  • Madali nga makibagay sa sitwasyon, sa pagpatuman it mga prusiso it liberalisasyon ag pasilitasyon.
  • Aktibo nga ginapursige ro ekonomiko ag teknikal nga kooperasyon o pagbulig.

Ginpasayud it manga myembro it APEC ro andang progriso sa pag-agum it Bogor Goals pamaagi sa pagpasa it Individual Action Plans (IAPs) ag Collective Action Plans (CAPs). Regular nga ginapasa ro manga pahisayod ngara sa Sekretaryat it APEC.

INDIVIDUAL ACTION PLANS

Ro Individual Action Plan (IAP) hay ro primerong mekanismo sa pagpasunod it adyendang liberalisasyon ag pasilitasyon it negosyo ag pagpakapital. Sa maeumong hambaeunon, ro IAP hay isaeang listahan it manga internasyonal nga negosyo nga libre sa mga obligasyon ag kuta ag bukas sa negosyo ag pagpakapital.

Nakabase ro pahisayod it IAP sa masunod nga manga bagay:

  • Taripa
  • Intelektwal nga Propidad
  • Maeumo nga paghueag it manga Negosyante
  • Manga laye kontra sa libreng negosyo euwas sa taripa
  • Sueundanon it Kompetisyon
  • Manga Opisyal nga Website nga nagatipon it manga Impormasyon parti sa Ekonomiya
  • Manga Serbisyo
  • Pagpamakae it Gobyerno
  • Pagkatransparent o Pagkamatuod ag Owa’t Ginatago
  • Pagpakapital
  • Deregulasyon/Pag-estudyo it uman sa laye
  • Manga Rehiyonal nga Kasugtanang Pangnegosyo (RTAs/ FTAs)
  • Sukatan ag Pagkasugot
  • Manga Obligasyon it WTO (kaibahan ro manga kasugoan parti sa pinaghalinan)
  • Manga Pamaagi it Customs
  • Pagpatunga sa Indi Magkaintindihan

MGA BENIPISYO

Ano-ano ro benepisyo it pagkamyembro it APEC?

Kamana ka isaeang multilateral nga forum, ginataw-an it APEc ro 21 manga myembro, kaibahan ro manga komunidad it negosyante, ag iba pa nga manga grupo it kahigayunan agud madiskusyunan ro manga isyung nakaapekto sa Asia-Pacific. Ginataw-an kara ro manga myembro it isaeang kalugar agud magbaeaylohan it ideya, opinyon, pagkabaeaka, ag plano para sa kauswagan it rehiyon sa paaeabutong adlaw.

Mabahoe nga binipisyo ro ginaagum it manga gapauswag ag maumwad nga ekonomiya halin sa APEC. Ginataw-an it APEC ro manga gapauswag nga ekonomiya it dugang nga impormasyon ag giya sa panan-aw it paghanas it manga sueondanan , baeayan it manga pamaagi, ag iba pa nga sistimang may kinasayran sa manga kadungang isyu. Kaibahan sa manga isyu ngara hay ro pagkatransparent o owa it ginatago, pagdumaea, reporma sa pinansiyal ag manga pamaagi it Customs. Gamit ro iba-ibang klasi it APEC forum nga halin sa manga pagtilipon it working group, manga seminar, miting it mga lider, natataw-an it oportunidad kada manugpangatubang it manga nasyon nga magkaantiguhan it manga bag-ong abilidad ag pinakamayad nga kinaanaran it iba nga ekonomiya. Pariho nga may oportunidad ro manga gapaumwad ag mauswag nga ekonomiya nga iplastar ro adyenda it APEC. Pinabaskog it APEC ro indibidwal ag kolektibong abilidad it myembro nga gapartisipar para sa pag-analisa sa ekonomiya. Nagaobra man raya it isaeang epektibong forum nga nagakonsulta ag ginataw-an ro manga gaintra it oportunidad nga ipursige ro andang nagabueoylog nga interes agud mapaeapnaag ro manga interes ngara sa mas mababahoe nga multilateral nga forum.

Sa ulihi, makababaton man ro manga negosyo it bentaha ag benipisyo sa pag-intra nanda sa APEC. Kaibahan sa manga binipisyo ngara ro maeawakang pagbawas it manga baeabag ag kasab-eagan sa negosyo.

MANGA NAABOT O NADAG-AN

Ano-ano eon ro naabot  o nadag-an it APEC sa makarong tyempo?

Umpisa tag gintukod ro APEC hay naging kapan-o-pan-o eon ro manga kadaeag-an kara ag ro buhi nga buhi it ekonomiya sa ASIA-Pacific ku 2012, 40 porsiyento it kabilugang populasyon it bilog nga kalibutan (2.8 bilyong katawo) hay ginabilog it manga myembro it APEC.6 Kun pag-ibahon ro manga ekonomiya ngara hay pagkabilugon nanda ro 47 porsyento it negosyong pangkalibutan (USD 21 trilyon) ag 57 porsiyentong GDP (USD 41 trilyon).7 Ginapamatuuran it manga numero ngara ro dinamismo it APEC.

Screen Shot 2015-01-08 at 4.02.52 PM

Litrato 2: APEC sa Bilog nga Kalibutan it Ekonomiya, 2012

Ginbue-an: APEC sa Charts 2013

Sa liberalisasyon it negosyo ag pagpakapital hay naagum eon it APEC sa makaron ro manga masunod:

  • Tag gintukod ro APEC ku 1989, 16.9 porsiyento ro gabaeabag sa negosyo it rehiyon. Pag-abot it 2010, kabahoe ro ginpanaog it manga baeabag ngara, ga abot lang man sa 5.8 porsiyento­.8
  • Ro kabilugang intra-APEC nga negosyo it manga produkto hay nagtaas halin sa $ 1.7 trilyon ku 1989 pag-abot sa goodsand services umpisa $ 3.1 trilyon ku 1989 hasta $ 16.8 trilyon ku 2010.
  • Sa kabilugan, nagaabot eon sa 140 ro napirmahang kasugtanan para sa libreng negosyo ku manga myembro it APEC sa pag-abot it Hunyo 2013, 51 kara ro ginpirmahan kaibahan it sambilog pang myembro it APEC. Sa tanan nga ginpirmahan nga kasugtanan parti sa libreng negosyo, 134 ro ginpatuman ag ro 49 hay ginpirmahan kaibahan it isaea pang kamyembro it APEC.9
  • Ro Regional Economic Integrated Agenda, nga isaeang kaprogramang gabuhay it maabong dag-on ag nakasentro sa pag-agum it Bogor Goals it liberalisasyon it negosyo ag pagpakapital, hay ginaestudyohan makaron du posibilidad it pag-angkon it Free Trade Area of the Asia-Pacific. Nakahimo raya it 15 nga modelo nga naging tikang para sa manga kasugtanan it libreng negosyo ag para sa rehiyonal nga negosyo.10  Naging kilaea man ro APEC nga aktibong tagapaeapad it manga multilateral nga negosasyong pangnegosyo sa World Trade Organization sa sueod it nag-aging 20 dag-on.
PASILITASYON IT NEGOSYO

Sa sueod it pilang dekada hay ginpahisayod it APEC ro pasilitasyon it negosyo kadungan sa globalisasyon it pangkalibutang ekonomiya. Katuyuan it Trade Facilitation Action Plan (TFAP) it APEC nga imintinar nga simpli, madali sundan, ag transparent/owa it ginatago o sa manga pamaaging pangnegosyo para sa libreng daeagan it komersyo sa manga ekonomiya. Bangud kara, ginapatuman ro pagbueo it red tape sa manga import ag eksport agud magin episyente ro paghatod it manga negosyo. Umpisa 2002 hasta 2006, naabot ku APEC ro isaea nga tikang nga bawasan it 5 porsiyento ro gastos it transaksiyon it manga negosyo sa rehiyon. Umpisa 2007 hasta 2010 nabawasan it uman ro gastos it TFAP sa 5 porsiyento. Nakakinut ra it kabilugang USD 58.7 bilyon.11

Pilang inisyatiba ro ginpatuman nga nakabulig sa pagpaugan it pangnegosyo. Hara ro manga masunod:

  • Ginapakilaea it manga myembro ro elektronikong pagprusiso it dokumento.
  • Sa paggamit it Single Window Strategic Plan ku 2007 hay ginsugtan ro manga importer ag ekspoter nga ipasa sa gobyerno – sa isaeang transaksiyon malang ro manga kinahangeanong impormasyon- imbis nga sa maabung ahensiya.
  • Madaling makit-an ro manga impormasyon parti sa taripa ag Rules of Origin it manga myembro it APEC sa andang webpage on Tariff and ROOs (“WebTR”). Nag-umpisa ra ku Nobyembre 2010.
  • Gintinguha it APEC nga mas panamion ro manga myembro nga nagakapital kara. Ginapaeapad ra paagi sa Investment Facilitation Action Plan of 2008.
  • Ginagiyahan it APEC Privacy Framework ro manga myembro kara ag ro andang negosyo sa pagpatuman it manga sueondanon ag pamaagi sa proteksyon it manga impormasyon.
  • Paagi sa APEC Business Travel Card (ABTC), ginapadali ro pagbiyahe paagi sa pagtueot sa manga bonafide business traveler nga makaangkon it pre-approved visa clearance ag express lane transit sa paeuparan it manga myembro sa ekonomiya.
  • Pagataw-an ro manga gabaeabag sa negosyong behind-the-boarder paagi sa structural Agenda it APEC. Gapokus raya sa manga domestikong sueondanon ag institusyon nga nagaiba sa merkado, kaibahan ro abilidad it manga negosyong magpanag-ana it manga mapagkomparahan agud mas makahueag it mayad.
EKONOMIYA AG KOOPERASYONG TEKNIKAL (ECOTECH)

May kasumahang 1600 plano ro gindesinyo para madugangan ro kapasidad it manga ekonomiya nga gin-umpisahan ku 1993. Dag-on – dag-on hay manga 100 hasta 150 nga plano ro ginapondohan it APEC. Sa kamatuoran, ku 2011 hasta 2012, nag-abot sa 73 plano ro ginpatuman, 32 ro nakasentro sa pagtan-aw it dekalidad nga kabuhi dahil sa pangmabuhay nga kauswagan, 9 nga plano ro para sa kauswagang pangtanan, 21 sa pantawong seguridad, 2 sa repormang pang-struktura, ag 9 sa integrasyong pang-ekonomiya sa rehiyon o  Regional Economic Integration. 12

Screen Shot 2015-01-08 at 4.02.59 PM

Repormang Pangstruktura: 3%

Integrasyong Pang-ekonomiya sa Rehiyon: 12%

Pagsabat sa Dimensiyong Sosyal it Globalisasyon (Kauswagan para sa tanan): 20%

Pagsigurado sa De-kalidad nga Kabuhi hasta sa Pangmabuhay nga Kauswagan: 37%

Pantawong Seguridad: 28%

Sambilog sa manga pinakakilaeang kontribusyon it ECOTECH hay ro pagbawas it kaibahan sa lebel it teknolohiya (digital divide) it industriyalisado ag nagauswag nga nasyon. Ku 2000, ginhandom it APEC ro isaeang rehiyon nga magkaakses sa internet ro tanan, ngani, ginplano kara nga triplehin ro gamit it internet sa rehiyon. Naagum ro handom ngara ag ginkilaea ra it 2008 nga APEC Ministerial Meeting on the Telecommunications and Information Industry. Sa makaron, nagplastar it sambilog pang katuyuan nga makatao it unibersal nga akses sa broadband ro bilog nga rehiyon pag-abot it 2015, maskin ginahambae nga ambisyuso ro handom it manga Telecommunications Ministers sa Okinawa, Japan ku 2010.

Screen Shot 2015-01-08 at 4.03.05 PM

Ro sambilog pa nga plano hay ginasaligang makabulig sa pagpaisot it digital divide hay ro pagtukod it isaeang kanetwork it 46 APEC Digital Opportunity Centers (ADOC) nga ginaobra makaron it 10 myembro. Nagaakto ro manga Center ngara nga isaeang lokal nga information communication technology (ICT) resource center nga nagatao sa mga pumueoyo ag negosyo sa rehiyon it akses sa ICT, edukasyon, ag manga trining.

IBA PANG MANGA NAAGUM

Ginpokusan it atensiyon ku APEC ro manga isyu bukon eang it parti sa libreng negosyo ag pagpakapital, kundi pati sa iba pa nga prayoridad it rehiyong gakatabu sa makaron. Kaibahan kara ro pagsukoe sa terorismo (Shanghai Statement ku 2001 ag Counter-Terrorism Task Force), Seguridad nga pantawo (Health Working Group), pagpahaum sa mga oras it agaw-agaw (Emergency Preparedness Working Group), pagbag-o it klima, seguridad nga pang-enerhiya ag malimpyong kaumwaran (Sydney Declaration ku 2007 ag ro APEC List of Environmental Goods ku 2012), ag sa ulihi, pangkalibutang krisis sa pundo (Vladivostok Statement ku 2012).

MANGA PAGHUEAG

Paalin  nagahueag ro APEC?

Nagahueag ro APEC nga isaeang ka kooperatiba, multilateral nga forum nga pang-ekonomiya ag pangnegosyo. Raya malang ro kaiba sa tanan nga ginakilaeang internasyonal intergovernmental grouping sa bilog nga kalibutan sa nga nagatindog para sa pagbawas it manga gabaeabag sa negosyo ag pagpangkapital nga indi kinahangean nga ipaidaeom ro manga myembro  sa manga layeng ginkasugtanan. Boluntaryo ro pag-intra sa APEC ag bukon it pieilitan ro manga desisyon kara.13 Ginapursige it APEC ro dayalogo ag pagdesisyon nga ginkasugtanan it tanan. Sa rayang paagi hay maipadayon ro pagkapaeariho it manga myembro.  Nagaobra raya it manga aktibidades basi sa bukas nga dayalogo ag respeto sa pagtan-aw it tanan nga gaintra.

Sin-o ro nagataeana it Adyenda ag plano it APEC?

Ginagiyahan it manga Economic Leader ag Minister nga nagamiting sa kahabaan it dag-on ro manga oeobrahon it manga myembrong nasyon sa APEC agud seguraduhon ro ginaatubang it kooperasyong pangnegosyo ag pagpakapital sa Asia-Pacific. Sa APEC Economic Leaders’ Meeting nga ginahimo kada katapusan it dag-on hay nagpaguwa it proklamasyon nga ginsambi-sambilog ro manga prayoridad it APEC para sa masunod nga dag-on. Ro manga Ministro nga nagapangatubang sa  iba-iba nga portpolyo, manga Senior Official ag manga myembro it iba iba nga APEc forum hay nagkielilita sa kahabaan it dag-on agud magbutang it manga bag-ong inisyatiba, kilaeahon ro pag-uswag it manga nagaprogrisong programa ag pagpatuman it manga direktiba halin sa lider-ekonomiko. Ginapursige it APEC ro pag-intra it manga nasyong gapaumwad ag mauswag, maisot ag mabahoe sa kabilugang prusiso it pagdeiesisyon kara. 14

SAKOP IT OEUBRAHON

Ano ro sakop it oeubrahon it APEC?

Ginatrabaho it APEC ro tatlong maeaeapad nga oeobrahon agud maagum ro Bogor Goals ngara: ro pag-agum it libre ag bukas nga negosyo ag pagpakapital sa Asia-Pacific pag-abot it 2010 para sa mga industriyalisadong ekonomiya ag 2020  para sa manga nagapauswag nga nasyon. Hara ro tatlong haligi it APEC:

  • Liberalisasyon it Negosyo ag Pagpakapital
  • Pasilitasyon it Negosyo
  • Economic and Technology Cooperation (ECOTECH)

Ginakilaea ro APEC sa bilog nga kalibutan nga isaeang ka-institusyon nga strikto nga ginasugpon ro kooperasyong pang-ekonomiya ag teknolohiya sa liberalisasyon it negosyo ag pagpakapital 15

Nakaobra it manga kumperensiya ag manga trining nga igsakto sa oras o sa tyempo ag mahahaegang isyu parihas it pagdumaea nga pangkorporasyon, pagdumaeang pangpinansiya, pagsueondang pangkompetisyon, komersiyong elektroniko, repormang pang-edukasyon, ag episyenteng pagtuga it enerhiya, ag iba pa.

DIREKSIYONG PANGSUEONDANON

Sin-o ro nagataeana it direksyong pangsueondanon it APEC?

Nag-umpisa ro direksyong pangsueondanon it APEC. sa 21 APEC Economic Leader.  Ro manga rekomendasyong pang-estratehiya it manga APEC Minister ag APEC Business Advisory Council hay ginakonsiderar it APEC Economic Leaders nga parti ra it prusiso. Ro manga masunod nga pagtielipon hay ginaobra dag-on – dag-on agud maforma ro direksyong pangsueondanon it APEC.

Screen Shot 2015-01-08 at 4.03.14 PMAPEC ECONOMIC LEADER’S MEETING
Ro APEC Economic Leader’s Meeting hay ginahimo kada dag-on sa nasyon it tagadumaea o host economy. Ginaagtunan da it manga tagapamuno it manga myembrong nasyon puyra ro Republic of China ( ginarepresentar it isaeang kaopisyal sa ministerial nga libel sa idaeom it pangaeang Chinese Taipei.) Natabo ro 2013 APEC Economic  Leaders Meeting ku Oktubre 5-7, 2013 sa Bali, Indonesia. Ro Pilipinas ro maging manugdumaea it manga bisita ag tagapamuno sa APEC 2015.

Ro manga deklarasyon halin sa Leaders’ Meeting hay ro nagtaeana it adyendang pangsueondanon it APEC.

APEC MINISTERIAL MEETING: Ginahimo ro dag-onang APEC Ministerial Meeting it manga Ministro it koneksyong  pangguwa ag ekonomiko/ pangnegosyo sa isaea o daywang adlaw bag-o ro APEC Economic Leaders Meeting. Kaibahan sa manga katuyuan it pagtielipong ministerial ro pagpahaega  sa naging aktibidades it APEC para sa dag-on ag pagtao it manga rekomendasyon agud matun-an it manga APEC Economic Leaders’. 

Screen Shot 2015-01-08 at 4.03.22 PMSECTORAL MINISTERIAL MEETINGS Regular nga ginahimo ro manga Sectoral Ministerial Meeting agud maistoryahan ro manga isyung may kabangdanan sa edukasyon, enerhiya, palibot ag mabuhay nga kauswagan, pinansiyar, pagpauswag it manggad nga pantawo, kooperasyon nga pangsiyensya ag teknolohiya sa rehiyon, maisot ag kasarangang negosyo, industriya it telekomunikasyon ag impormasyon, turismo, pangnegosyo, transportasyon ag manga isyung pangkababayinhan. Kapares it manga APEC Ministerial Meeting. Ginapasa ro manga nagin bunga ag rekomendasyon halin sa manga pagtielipong sektoral sa manga APEC Economic Leaders’  agud mataw-an it konsiderasyon.

Screen Shot 2015-01-08 at 4.03.30 PMAPEC BUSINESS  ADVISORY COUNCIL Gintukod ku 1995, ro APEC BAC (ABAC) hay isaeang entidad halin sa pribadong sektor nga nagatao it manga rekomendasyon sa manga tagapamuno it APEC pamaagi sa andang dag-onang dayalogo ag nagaeaygay sa manga opisyal it APEC parti sa manga prayoridad ag importanting sugilanon para sa sektor it negosyo. Nagatipon-tipon ro ABAC it ap-at nga bisis sa isaeang ka dag-on. Nagapadaea man ra it manga representatibo sa APEC Senior Officials’ Meeting, Annual Ministerial Meeting ag Sectoral Ministerial Meetings. Ginabilog ro APEC it tigatlong Senior Business Leader kada myembro it nasyon.

Sin-o ro tagapagdumaea it dag-onang APEC Leaders’ Meeting?

Kada dag-on, sambilog  sa 21 myembro it APEC ro nagadumaea sa manga pagtielipon it organisasyon ag nagasirbi nga tagapamuno. Bangud sa tagadumaea, ro responsable sa pagpamuno it dag-onang Economic Leaders’ Meeting, pili nga Ministerial Meetings, Senior Official Meetings ag ana it APEC Business  Advisory Council at APEC Study Centers Consortium hay ro member economy.

Nagapakita ro APEC it dag-onang siklo it pagpamuno, magaakto nga Tagapamuno it APEC ro myembro sa sueod it isaea  pa nga dag-on. Magatapos ro siklo ngara sa pagsilibrar it pagtielipong Ministeryal ag ana it Leaders’ Meeting. (APEC  Summit).

Kritikal ro oeobrahon it Tagapamuno it APEC sa   pag-impluwensya it direksyon, sa pag-uswag it APEC parti sa kun ano ro sueod it kooperasyon ag prusiso. 16 Dugang pa, ginasigurado it pagbueos-bueos nga pagpamuno nga ro maeapad nga sakop it adyenda hay gasaeamin sa magkaiebang interes it mga myembro kara.

Siin ginabueo it APEC ro pondo para sa iba-iba nga ginaobrang aktibidades ag pagtielipon?

Ro manga aktibidades it APEC hay primerong ginapondohan it dag-onang kontribusyon halin sa manga myembro kara, nga nagaabot sa US $5 milyones sa makarong tyempo. Daya ngara nga manga kontribusyon hay ginagamit para pondohan ro sangka Sekretarya sa Singapore ag ro eain-eain nga plano nga kung siin hay ginasuportahan ro ekonomiya ag pangnegosyong katuyuan it APEC. Nagatao man ro manga myembro it boluntaryong kontribusyon  nga nagasuporta sa manga planong nagapursige sa liberalisasyon it pangnegosyo ag pagpakapital it APEC, sa pasilitasyon it manga handom, pati man ro pagsabat sa manga kinahangeanon para sa pag-abante it kapasidad, mas aeabin gid sa manga myembro nga nagapaumwad pa eang ro ekonomiya.

Puyra sa manga ginkilaea sa pagtielipon, paalin ginaobra ro manga working lebel nga aktibidades it APEC?

Ginagiyahan it manga APEC Senior Official du 21 myembro ku manga APEC working level activity ag manga plano kara. Ginapatuman man ro manga aktibidades ag plano sa ap-at nga mata-as nga komite: (1) Committee on Trade and Investment; (2) Senior Officials’ Meeting Committee on Economic and Technical Cooperation; (3)Economic Committee; (4) Budget and Management Committee. Ro tanan nga iba-iba nga subkomite, grupo it manga eksperto, manga working group, ag task force hay gasuporta sa manga aktibidades ag planong ginapamunuan it manga nakakataeas nga komite.

APEC SECRETARIAT

Ano ro papil it Sekretaryat?

Ro ginapapilan nga oeobrahon ku APEC Sekretaryat hay ro pagdumaea it pangsentro nga plano, nagaasistir sa myembro it APEC pamaagi sa pagdumaea it iba-iba nga planong ginpondohan it APEC, ag sa pagpadaeagan sa pandag-onang badyet. Ginapadayon it Sekretaryat it APEC ro kapasidad nga suportahan ro manga pagpangusisa ag pag-analisa kaibahan it APEC Study Centres nga isaeang kinahang-eanon it APEC  fora. Ginapamunuan ro APEC Sekretaryat it isaeang ka Punong Tagapagdumaea, Dr. Alan Bollard. Ro Punong Tagapagdumaea hay responsable sa manga APEC Senior Official pamaagi sa SOM Chair ag ginadumaeahan ro Sekretaryat hasta sa manga plano nga gintaeana it SOM sa ngaean it manga Ministro. Tatlong dag-on ro terminong gintao para sa posisiyong Punong Tagadumaea, bukas ra sa manga propesyonal nga kandidato halin sa maskin siing nasyon nga myembro it APEC. Makita ro opisina it APEC Seretariat sa University of Singapore.

The Philippine’s hosting of APEC 2015 in Akeanon

Ginpahaum it Foreign Service Institute o Institusyon it Serbisyong Pangayaw sa pakikipagbueoligan it Departamento it Foreign Affairs
Ginplastar it Presidential Communications Development and Strategic Planning Office/APEC Strategic Communications Committee
Salin ng Komisyon sa Wikang Filipino
Kopirayt  APEC 2015 Philippines

____________________

1 Ippei Yamazawa, Asia-Pacific Economic Cooperation (APEC): Challenges and Tasks for the Twenty-First Century (London: Routledge, 2000), 2-4.

2 Ibid.

3 Association of Southeast Asian Nations, “The ASEAN Declaration (Bangkok Declaration) Bangkok, 8 August 1967” http://www.asean.org/news/item/the-asean-declaration-bangkok-declaration (accessed January 10, 2014).

4 Pacific Islands Forum Secretariat, http://www.forumsec.org/pages.cfm/about-us/ (accessed January 10, 2014).

5 APEC Secretariat, APEC: Economic and Technical Cooperation, (October 2013)

6 Policy Support Unit of APEC Secretariat, APEC in Charts 2013. (October 2013)

7 Ibid.

8 APEC Policy Support Unit, APEC’s Bogor Goals Progress Report. (September 2012)

9 Policy Support Unit of APEC Secretariat, APEC in Charts 2013. (October 2013)

10 APEC’s Committee on Trade and Investment, CTI Annual Report to Ministers 2008. (December 2008)

11 APEC Policy Support Unit, APEC’s Achievements in Trade Facilitation 2007-2010: Final Assessment of the Second Trade Facilitation Action Plan (TFAP II). (January 2012)

12 APEC Secretariat, APEC: Economic and Technical Cooperation, (October 2013)

13 Soesastro, Hadi, “APEC’s Overall Goals and Objectives, Evolution and Current Status” in Feinberg, Richard (ed.) APEC as an institution: Multilateral Governance in the Asia-Pacific, (Singapore: Institute of Southeast Asian Studies, 2003)

14 Candelaria, Sedfrey, “The Legal Characterization of the Asia-Pacific Economic Cooperation and the Individual Action Plans in International Law” in Villacorta, Wilfredo (ed.) Coalition-Building and APEC, (Makati City: Philippine APEC Study Center Network (PASCN), 2001).

15 Feinberg, Richard and Ye Zhao, Assessing APEC’s Progress: Trade, Ecotech and Institutions, (Singapore: ISEAS, 2001)

16 Ibid.