Watch the APEC events and news LIVE at APEC TV App.
Now available at the Google Play Store and the Apple App store

×

APEC Primer

[Read in EnglishBasahin sa Filipino]

KASAYSAYAN

Unsa ang “Asia-Pacific Economic Cooperation” ug ngano kini natukod?

Ang Asia-Pacific Economic Cooperation o APEC natukod kaniadtong 1989. Nagsugod kani isip tumbas sa inatong dialogong pundok nga naglambigit sa napulog’duha (12) ka mga sakup gikan sa Australia, Brunei Darusalam, Indonesia, Japan, South Korea, Malaysia, New Zealand, Philippines, Singapore, Thailand, Canada ug ang United States. Ang APEC nagsugod isip tinuig nga panagtagbo sa mga ministro sa langyaw ug pamatigayon nagbulig sa pagpakusog pagbukas sa merkado ug ekonomikanhong pagtinabangay haom sa kalamboan ug kauswagan sa rehiyon sa Asya ug Pasipiko.

Ang pahiuna nga katarungan ug katuyoan sa pagtukod sa APEC ang pangandoy makab’ot ang usa ka natad sa pagpalapad sa ekonomikanhong kahimtang sa mga sakup nga nasud. Kini nagpahiluna sa kalamboang pang’ekonomiko, pagpausbaw sa pagtinabangay sa mga sakup nga nasud, pagpaluag sa pamatigayon, ug pagmugna sa kahigayonan sa pamuhunan sa rehiyon sa Asya ug Pasipiko.

Screen Shot 2015-01-08 at 4.01.47 PM

Hulagway 1: Ang APEC sakop economies binulukan subay sa tuig sa ilang pagpasakop

Gigikanan: APEC at a glance 2012

GINSAKUPAN

Kinsa ang mga sakup sa APEC?

Karon, ang APEC naglangkob sa kawha’an ug usa (21) ka mga sakup nga adunay nagkalain’laing ekonomikanong katakus. Ang mga sakop pang ekonomiya naglambigit sa mga mauswagon ug padulong sa paguswag nga mga nasud. Adunay kawha’an ug usa (21) ka mga sakop niini ang Australia, Brunei Darusalam, Indonesia, Japan, South Korea, Malaysia, New Zealand, Philippines, Singapore, Thailand, Canada, United States, Chinese Taipei, People’s Republic of China, Hong Kong, Mexico, Papua New Guinea, Chile, Peru, Russia, ug Vietnam.

Sa kasagaran, ang mga sakup nga nasud sa APEC naila usab nga “member economies”. Ang pulong nga “member economies” gigamit tungod kay ang APEC pahiunang naglambigit sa mga isyu mahitungod sa pamatigayon ug ekonomiya, ug ang mga sakup sa APEC naila nga apil sa matag usa sa mga ekonomikanhong binuhatan.

Ang pagmugna sa APEC napahayag sa usa ka nahimong pakigpulong sa Seoul, South Korea adtong Enero 1989 sa Unang Ministro sa Australia, si Ginoong Bob Hawke. Sa maong tuig sa Canberra, unang katiguman sa APEC gihimo. Ang nagtukod sa organisasyon mao usab ang mga sakup nga mga nasud sa ASEAN, ang ekonomikanhong merkado sa Silangang Asya,  Japan ug South Korea, mga nasud sa habagatang kasadpang Pasipiko sama sa Australia, New Zealand, ang United States ug Canada sa Amihanang Amerika. Gawas pa niani kini nga mga nasud may gahum politikanhong kahimtang, ug sila naghanduraw sa ilang ekonomiya nga makab’ot sa masigkanasudnong pagtubo.Kining mga sakup pang’ekonomiya may hataas nga bahin sa pamatigayon sa ubang nasud sa Asya-Pasipiko.Kining mga kapasikaran, gahum politikanhong kahimtang, ekonomikanong pagtubo, ug pamatigayon sa Asya-Pasipiko pang’ekonomiya, nagsilbi isip pasiunang sumbanan sa pagpasakup sa APEC.1 Pagkahuman niini ang ubang kasamtangang sakup pang’ekonomiya sa APEC nakatuman sa sumbanan sa pagpasakup.

Bisan pa, nibutho ang mga komplikasyon sa pagpasakup. Sama sa gagmay’ng islang ekonomikanhon sa habagatang kasadpan sa Pasipiko, kusganong naila ang pinahalunang masigkanasud nga ekonomikanhong gambalay ug dakong pakigpamatigayon sa ubang Asya-Pasipikong ekonomiya. Ang ilang gidak’on, pulitikal, administratibong kasarangan babag sa mga habagatang kasadpang nasud sa Pasipiko pagkab’ot sa pagpasakop sa APEC, gawas sa Papua New Guinea. Ang lain nga isyu ang pagpasakup sa Russia sa APEC human sa paninugod nga reporma sa merkado nga natukod ug gawas sa ekonomikanong relasyon nga punting sa Oropa.2

Tungod niini nga mga isyu, ang APEC nagpagula ug napulo (10) ka tuig nga tagal sa pagpasakop sa 1997. Apan pagkatapus sa 2007, and tagal gilugway hangtud sa 2010.

Kinsa ang mga tigpaniid?

Ang tulo (3) ka mga opisyal nga tigpaniid sa Asia-Pacific Economic Coopertion (APEC) mao ang Association of Southeast Asian Nations (ASEAN) Secretariat, ang Pacific Economic Cooperation Council (PECC), ug ang Pacific Islands Forum Secretariat. Kini nga  mga  tigpaniid  maka’apil   sa mga    tigum  sa  APEC ug kamaya sa kahigayonan sa pagkab’ot sa mga dokumento ug managsamang impormasyon. Para pag-abag sa APEC pagkuha sa mga katuyuan niini ug pagimplementar sa mga paningkamot, kini nga mga tigpaniid maghatag sa pagsangga, kahanas,ug mga panlantaw. Kini nga mga pundok may katuyuan sa pagtinabangay ug ekonomikanhong pagtubo sa rehiyon. Ang mga hubit sa ubos maghatag sa mga detalye sa ilang mga tumong ug katuyuan.

Screen Shot 2015-01-08 at 4.02.28 PMSa gipamulong na sa ASEAN Declaration sa Bangkok kaniadtong Agosto 8, 1967, ang ASEAN mopunting pagpahiluna sa rehiyonal nga pagtinabangay ug pagpakusog sa eknomikanhong pagtubo, katilingbanong kalamboan, ug kulturanhong pag’ugmad sa habagatan-silangan sa rehiyon sa Asya pinaagi sa hinugpong nga paningkamot ubos sa kalagsik sa kaangayan ug timbayayong. Sa mao nga paagi, ang rehiyonal nga panaghiusa mapalig’on, isip tampo sa kalinaw, paglambo, ug kabulahanan sa rehiyon. Ang ASEAN mao gihapon magpalapad sa rehiyonal nga kalinaw ug kalig’on pagtuman sa mando sa balaod sa paglambigit sa talikala sa ubang nasud ug pagtahod sa mga prinsipyo sa United Nations Charter.3

Screen Shot 2015-01-08 at 4.02.33 PMDili sama sa ASEAN, ang Pacific Economic Cooperation Council (PECC) naglangkob sa labaw’ng indibidwal sa katawhan gikan sa mga sektor sa negosyo ug industriya, kagamhanan, pangtulunghaan, ug ubang sirkulo sa kahibalo-pagmugna sa tinulo’ nga panagsangga. Kining mga pundok sa tinagsa nga tawo nga may nagkalain’laing kasinatian motampo sa ilang pribadong kapasidad gawasnong maghisgutsa kasamtangan, mapuslanong palakat nga mga  isyu sa rehiyon sa Asya-Pasipiko. Ang PECC magsilbi isip natad rehiyonal sa pagtinabangay ug tukmang polisya pagpalambo sa eknomikanhong kalamboan sa rehiyon sa Asya-Pasipiko. Ang natad maghisgut sa mga isyu pagpakusog sa ekonomikanhong paglambo, katilingbanong pag’uswag, kalamboan sa syensya ug teknolohiya, ug kalidad sa palibot sa rehiyon, pamatigayon, hinugpong nga panimpalad, pagbaslanay sa pagtabang, ug uban pang dugtong, kaangayan, pagtahod, ug tinuod nga pagtinabangay, ug sa katapusan, paglig’on sa pag’ugbok sa malamboon, asenso, ug malinaw nga rehiyon sa Asya-Pasipiko.

Screen Shot 2015-01-08 at 4.02.39 PMAng Pacific Islands Forum ang nag-una nga regional Inter-government forum sa habagatang Pasipiko naglangkob sa napulog-unom (16) sa gawasnon ug nagkinaugalingon nga mga nasud. Sama sa mga katuyo’an sa ASEAN ug PECC, sila mag-paukyab sa ekonomikanhong paglambo, palapad sa pulitikanhong pangkagamhan ug seguridad, ug paglig’on sa rehiyonal nga pagtinabangay ug pagtipon. Pagpalapad sa mga isyung rehiyonal nga pamatigayon, eknomikanhong kalamboan, kahimtang palibot ug rehiyonal nga pagpatuman sa balaod, pagtinabangay ug seguridad sa mga rehiyong habagatang Pasipiko.4

MGA NAHIUNANG KATUYOAN

Unsa ang gustong makab’ot sa APEC?

Ang mga nahiunang katuyoan sa APEC mao ang pahatag sa dalan pagmugna ug pagpabilin sa masubsob nga ekonomikanhong paglambo ug kauswagan sa rehiyon. Ang mga panlantaw gihubad sa Bogor Goals sa 1994 sa gawasnong patigayon ug bukas nga patigayon ug tampo sa negosyo sa Asya-Pasipiko. Sa panahon sa maong katukuran, gusto sa APEC makab’ot ang katuyoan sa 2010 sa pang’industriyang ekonomiya ug 2020 sa magpalambo nga eknonomiya.

Gawas pa, pagkab’ot sa Bogor Goals, ang mga sakop pangekonomiya sa APEC magtikad sa tigbayon gitawag ug “Three Pillars” sa Osaka, Japan adtong 1995. Ang tulo (3) ka mga haligi ang magsilbi isip giya ug instrumento pagkab’ot sa kinatibuk’ang katuyoan sa gawasnong patigayon ug pamuhunan. Kining nga mga haligi giasoy sa ubos:

MALUAG NGA PAMATIGAYON UG PAMUHUNAN

Katuyoan sa mga haligi sa pagpaluag sa hinay nga pagkunhod ug pagwagtang sa taripa sa butang nga inangkat nga naka-apektar sa pamatigayon ug pamuhunan. Ang proteksyonismo usa ka polisiya pang’ekonomiya nga gi’implementar sa kagamhanan paghatag ug proteksyon sa lokal nga industriya batok sa langyaw’ng kompetisyon nga modangat pinaagi sa taripa, subsidiya, pahat sa pag’angkat, ug uban pa. Tungud niani, ang mga presyo sa kabtangan, palitonon, mga serbisyo gataas. Sukwahi niini, ang luag nga pamatigayon ug pamuhunan moresulta sa bukas nga pagtaas sa dako nga merkado sa mga nasud nga nalambigit. Pinaagi sa pagkunhod ug pagwagtang sa mga taripa, ang mga nasud dili mabalaka sa pagburot sa panalapi, busa ang ekonomikanhong paglambo sa mga sakup sa APEC dayag nga makab’ot.

Ang tulumanon sa APEC Regional Economic Integration usa ka laing paagi diin ang tulo ka mga haligi mahimong epektibo basi sa relasyon sa Bogor Goals. Ang gilangkob nga rehiyonal nga ekonomiya maghatag bili sa pagpahiluna sa masigkaluyo ug mga rehiyonal nga kasabutan sa pamatigayon. Gisusi pud ang mga paglaum sa gawasnong dapit sa pamatigayon sa rehiyon.

GAAN NGA PAMATIGAYON

Ang katuyoan sa pagpaga’an sa pamatigayon mao ang pagkunhod sa galastuhan sa negosyo ug pamatigayon. Ang pagkunhod sa galastuson sa produksyon mopata’as sa pamatigayon, pamuhunan ug mga kahigayunan sa negosyo mao ang pangunahang katarungan ang mga kabtangan ug serbisyo mobarato. Moresulta pud kini sa oportunidad sa pagpanarbaho isip tampo sa kinatubuk’ang pag’usbaw sa ekonomiya.

Ang haligi mopahiluna pud sa kusog nga pamaagi pagkuha ug inpormasyon sa pamatigayon. Ipahiluna ang mga polisiya ug taktika sa ekonomikanhong paglambo, bukas ug gawasnong pamatigayon sa palibut.

EKONOMIKANHON UG TEKNIKAL NGA PAGTINABANGAY

Pinaagi sa haligi sa ekonomikanhon ug teknikal nga pagtinabangay , ang APEC mohatag pagbansay ug tinabangay pinasubay sa maayong pagbarog sa mga proyekto ug buluhaton sa mga sakup ekonomiya. Ang ECOTECH (Economic and Technical Cooperation) gapili sa rehiyonal nga ekonomikanhong paglangkub, apil ang kalambo’an, pag’usbaw ug panalipod sa hamiling panginabuhi sa katawahan pinaagi sa kanunayong paglambo, katukuran sa reporma ug tawhanong seguridad.5

KALIHUKAN SA APEC

Giunsa paglihok sa APEC arong makab’ot ang mga katuyuan ug mga panlantaw?

Para makuha ang APEC’s Bogot Goals ang gawasnon ug bukas ang pamatigayon ug pamuhunan sa Asya-Pasipiko, ang mga sakop nga ekonomiya sa APEC, nagmugna sa plano ug taktika adtong panagtagbo sa APEC Ecnonomic Leaders sa Osaka, Japan sa 1995. Ang mao nga roadmap paga’ilhon nga Osaka Action Agenda.

Ang Osaka Action Agenda nagahatag sa gabayan sa Bogor Goals pinaagi sa maluag nga pamatigayon ug pamuhunan, pahiluna sa pamatigayon, ug sektoral nga kalihukan, ilalom sa polisiya sa dialogo , ekonomikanhon ug teknikal nga prinsipyo ginapalihok sa APEC sa maluag ug masayon nga proseso, sa sumusunod:

  • Malukupon sa pagtugun sa tanang babag sa taas nga katuyuan sa gawasnon ug bukas nga pamatigayon.
  • WTO-gasubay sa iyang mga baruganan.
  • Pag-tandiay sa mga kaigoan sa maluag o masayon nga patigayon ug pamuhunan, ug gilantaw ang kinatibok-ang kahimtang sa matag sakop ekonomiya sa APEC.
  • Dili mapihigon sa pagpaubos sa babag sa pamatigayon nga gigahin sa tanang APEC ug dili APEC nga sakup pang’ekonomiya.
  • Matin’aw nga mga balaod, lagda ug administratibong palakat sa tanang sakop ekonomiya sa APEC.
  • Pagka walay lihuk o dili sa lakang magpataas sa proteksiyonismo.
  • Magkadungan pagsugod, pagpadayon sa proseso, ug nagkalain’laing talamdan sa panghitabo sa paghimo sa maluag ug masayon nga pagtinabangay tumong sa katumanan sa Bogor Goals.
  • Malubay nga pagpa’igo sa maluag ug pinahaluna nga proseso.
  • Ekonomikanhon ug teknikal nga pagtimbayayong aktibong gi’apas.

Ang mga sakup ekonomiya may mga report gabutyag sa ilang progreso sa panagtagbo sa Bogor Goals pinaagi sa Individual Action Plans (IAPs) ug Collective Action Plans (CAPs). Kini nga mga report isumitir sa APEC Secretariat sa naandan nga higayon.

MGA PLANO SA BINUGTONG NGA KALIHUKAN

Ang Individual Action Plans (IAP) ang nag’unang mekanismo sa pagpatuman sa pamatigayon ug pamuhunan  sa maluag  ug masayon nga adyenda. Ang IAP kasamtangan mao ang talaan sa mga kalihukan gikuha pagkab’ot sa katuyuang gawasnong bukas nga pamatigayon ug pamuhunan. Matin’aw ang IAP kung ang mga sakup ekonomiya sa APEC magreport sa ilang tagsa’tagsa ka kalamboan sa pagkab’ot sa ilang mga saad niluag nga pamuhunan.

Ang mga pahayag sa IAP basi sa sumusunod nga natad:

  • Taripa
  • Kabtangan intelektuwal
  • Daliang paglihuk sa mga negosyante
  • Mga buwis walay kalabutan sa taripa
  • Polisiya sa kompetisyon
  • Opisyal websites nga gatigum sa impormasyon sa “economies”
  • Mga serbisyo
  • Padangat sa Kagamhanan
  • Tin’aw ug walay tinago
  • Pamuhunan
  • Deregulasyon/repaso sa regulasyon
  • Rehiyonal nga kasabutan sa pamatigayon/ mga gawasnong kasabutan sa pamatigayon
  • Sukaranan ug pagka’angay
  • Mga obligasyon sa WTO, apil ang Rules of Origin
 
  • Mga pamaagi sa adwana
  • Pagpataliwala sa bingkil
 

MGA KAAYUHAN

Unsay kaayuhan ang makuha sa usa ka sakop sa APEC?

Isip usa ka Multilateral Forum, gihatagan sa APEC ang kawha’an ug usa (21) mga sakup pang’ekonomiya, apil ang komunidad sa mga negosyante ug ubang grupo, sa kahigayunan sa pagtuki sa mga isyung naka apekto sa Asya-Pasipiko. Gitagaan ang matag stakeholder o namuhunan dapit sa pagbayloay sa mga huna’huna, pangilabot, opinyon, ug plano tumong sa pagpakusog sa atubangong progreso sa rehiyon.

Dagkong kaayuhan ang matagamtam sa mauswagon ug nagapadulong sa paglambo nga mga ekonomiya gikan sa APEC. Ang APEC gahatag sa naglambo nga ekonomiya dugang impormasyon ug giya nga adunay kalabotan sa mga dapit sama sa pamaagi sa pagpauswag, polisiya estruktura, ug ubang sistema nga adunay kalabutan sa mga kapanahunang isyu. Uban aning mga isyu apil ang matin’aw, pagpamuno, reporma sa sektor panalapi, ug pamaagi sa adwana. Sa gidaghanon sa katiguman sa APEC  gikan sa  nagalihok nga pundok nga katiguman, seminars, ngadto sa mga tigum sa mga pangulo, mga tinugyanan sa matag nasud gitagaan ug oportunidad aron mahibalo sa bag’o nga pagbansay ug pagkab’ot sa maayong kasinatian gikan sa laing mga nasud pang’ekonomiya. Ang mauswagon ug nagapadulong sa kalamboan nga mga sakup sa ekonomiya naay oportunidad paghan’ay sa adyenda sa APEC. Ang APEC gapalig’on sa tagsa’tagsa ug kinatibuk’ang kapasidad sa mga sakup ekonomiya pagsalmot sa ekonomikanhong pagtuki. Kini usab magpahiluna sa epektibong natad sa pakisayod, gitugutan ang mga tumatampo pagpasiugda sa ilang naandang tinguha ug ubang mga interes sa dagkong subra sa duha ka nasud sa ginagmay nga kumperensiya.

Sa katapusan, ang mga negosyante makadawat pud sa bintaha ug kaayuhan pag apil sa APEC. Kining mga kaayuhan apil ang pagkunhod sa babag ug sampong sa pamatigayon lampas sa utlanan.

MGA KALAMPUSAN

Unsa ang mga kalampusan sa APEC sa pagka karon?

Sukad natukod ang APEC, ang iyang mga kalampusan naila na kaayo ug ang Asya-Pasipiko nahimo nga ekonomikanhong kusog sa rehiyon. Sa 2012, ang mga sakup ekonomikanhon sa APEC naglangkob sa kap’atan ka porsiyento (40%) sa lumupyo sa kalibutan nga mokabat sa duha ka punto ug walo ka billion (2.8) sa katawhan.6 Ang ilang ekonomiya kung tipunon mokabat sa kap’atan ug pito ka porsiyento (47%) sa kalibutanong pamatigayon sa kawha’an ug usa ka trilyon amerikanhong dolyares (US$ 21 trillion) ug ang ilang bahin sa kalibutanong GDP ay kalim’an ug pito ka porsiyento (57%) sa kap’atan ug usa ka trilyon amerikanhong dolyares (US$41 trillion).7 Kini nagpamatuud sa kakusug sa APEC.

Screen Shot 2015-01-08 at 4.02.52 PM

Hulagway 2: APEC Kalibutanong Ekonomiya 2012
Gigikanan: APEC in Charts 2013

Sa pagpaluag sa pamatigayon ug pamuhuan, sa pagka karon, ang APEC nilampos sa sumusunod:

  • Sa katukuran sa APEC sa 1989, dunay napulog unom punto siyam ka porsiyento (16.9%) ang babag sa pamatigayon sa rehiyon. Pag’abot sa 2010 dako ang pagkunhod sa babag nga niabot sa lima punto walo ka porsiyento ( 5.8%).8
  • Ang kinatibuk’ang intra-APEC pamatigayon sa mga baligya , nitubo gikan sa usa punto pito ka trilyon amerkanhong dolyares (US$ 1.7 trillion) ngadto sa siyam punto siyam ka trilyon amerkanhong dolyares (US$ 9.9 trillion) sa 2012. Sa laing bahin, ang kinatibuk’ang pamatigayon sa bahin sa kabtangan ug serbisyo mitaas pud gikan sa tulo punto usa ka trilyon amerkanhong dolyares (US$ 3.1 trillion ) sa 1989 ngadto sa napulog unom punto walo ka trilyon amerikanhong dolyares (US $10.8 trillion ) sa 2010.
  • Ang mga sakup sa APEC mokabat sa usa ka gatus ug kap’atan (140) nilagda sa mga     kasabutan     sa gawasnong   pamatigayon   ug    basi   sa    Hunyo 2013, kalim’an ug usa (51) niini naa sa labing gamay sa usa ka sakup sa APEC. Gawas sa tanang kasabutan sa gawasnong pamatigayon, usa ka gatos katlo’an ug upat (134) nagpabilin malig-on ug ang kap’atan ug siyam (49) sa usa ug laing sakup sa APEC.9
  • Ang kinatibuk’ang adyenda sa rehiyonal nga ekonomiya, may programang pinilo nga katuigan aron makab’ot ang Bogor Goals sa maluag nga pamatigayon ug pamuhunan, sa pagka karon giusisa sa pagpa’abot sa katukuran sa dapit sa gawasnong pamatigayon sa Asya-Pasipiko. Kini naugmad sa napulog’lima (15) ka modelo para sa kasabutan sa gawasnong pamatigayon ug rehiyonal nga kasabutan sa pamatigayon.10 Busa, ang APEC gi’ila isip aktibo pagpakatap sa daghang tumatampo sa mga negosasyon sa pamatigayon sa World Trade Organization sa nilabay kapin sa kawha’an (20) ka katuigan.
GA’ANG PAMATIGAYON

Ang APEC nagpahiluna sa ga’ang pamatigayon tungod sa globalisasyon sa ekonomiya sa kalibutan. Katuyuan sa Trade Facilitation Action Plan (TFAP) sa APEC ang pagtipig sa patigayon sa masayon , matagna, ug tin’aw nga pamaagi para pagtugot sa patigayon gawasnong padailos lampas sa duluna sa mga nasud. Tungod niini, pagputol sa mga binuang sa pag’angkat ug eksportasyon   naimplementar para ang mga kabtangan mahatod sa tarung nga paagi ug ang galastusan sa epektibo nga kalampusan. Taliwala sa tuig 2007 hangtud sa 2010, ang TFAP nakapaubos pagihapon sa galastosan sa mga transaksyon tabuk sa rehiyon sa lima ka prosiyento (5%). Kini miresulta sa kinatibuk’an sa kalim’an ug walo punto pito ka bilyon amerikanhong dolyares (US$ 58.7 billion)11 isip resulta sa pagdaginot.

Ubay’ubay nga paningkamot naimplementar nga nakatabang sa pagpahiluna sa pamatigayon. Apil dinhi ang sumusunod:

  • Ang mga sakup sa ekonomiya gipaila sa elektronikong pagproseso sa mga dokumento.
  • Pinaagi sa paggamit sa Single Window Strategic Plan sa 2007, ang pagpalambo sa Single Window System nga nagtugot sa mga nag-angkat ug nag-eksportar pagsumiter sa gikinahanglang impormasyon sa kagamhanan sa binugtong nga transaksyon imbis pagpadala ug pasiugda sa daghang ahensiya.
  • Madaliang pagkabig sa mga sakup ekonomiya mahitungod sa taripa sa APEC ug Rules of Origin Information mapuslan pinaagi sa APEC webpage sa mga taripa ug ROOs (“WebTR”). Gilusad kini adtong Nobyembre 2010.
  • Gipaningkamotan sa APEC pag’ayo sa palibot sa pamatigayon sa mga sakup ekonomiya ug guituboy pamaagi sa Investment Facilitation Action Plan sa 2008.
  • Ang mga sakup ekonomiya sa APEC ug mga patigayon gigiyahan sa APEC Privacy Framework sa pagimplementar sa mga impormasyon sa polisiya sa pribadong panalipud ug pamaagi.
  • Pinaagi sa APEC Business Travel Card (ABTC) ang pagbiyahe masayon nga paagi pagtugot sa mga biyahero may maayong katuyoan nga dunay pre-approved visa clearance ug express lane transit sa mga tugpahanan sa tumatampong ekonomiya.
  •  Mga babag sa likud sa utlanan sa pamatigayon matutukan pinaagi sa Structural Agenda sa APEC punting pasiuna sa lokal nga mga polisiya ug institusyon nga negatibong nakaapektar sa operasyon sa pamatigayon, apil ang kapasidad sa mga negosyo paduol sa merkado aron makalihok sa arang’arang nga paagi.
EKONOMIKANHON UG TEKNIKAL NGA PAGTINABANGAY (ECOTECH)

Ang kinatibuk’ang usa ka libo ug unom ka gatos (1600) nga mga proyekto tumong sa kapasidad pagpausbong sa ekonomiya guipasiugdahan adtong 1993. Matag tuig,  ang  pondo sa APEC mokabat sa usa ka gatus (100) ngadto sa usa ka gatus ug kalim’an (150) ka mga proyekto. Gani sa 2011-2012, ang kinatibok’ang kapito’an ug tulo (73) nga mga proyekto na implimentar, katlo’an ug duha (32) giponduhan nga mga proyekto sa APEC tumong sa pagbantay kalidad sa kinabuhi lakip sa malungtarong paglambo, siyam (9) ka proyekto tumong sa inklusibong paglambo, kawha’an ug usa (21) sa tawhanong seguridad, duha (2) ka mga proyekto sa pangrepormang estruktura, ug siyam (9) ka mga proyektong nilangkob sa rehiyon nga ekonomiya.12

Screen Shot 2015-01-08 at 4.02.59 PM

Mga Proyektong ECOTECH subay sa Prayoridad (Tuig 2010-1013)

Repormang pangestruktura: 3%
Rehiyonal nilangkob nga ekonomiya: 12%
Tawhanong seguridad: 28%
Paghatag sa katilingbanong sukod sa globalisasyon (Lakip paglambo): 20%
Pagbantay sa kalidad sa kinabuhi pinaagi sa maluntarong kalamboan: 37%

Hulagway 3: Mga proyekto sa ECOTECH pinasubay sa prayoridad (Period 2010-2013)
Gigikanan: APEC SOM Ecotech Report 2013

Usa pa ka nailang kontribusyon sa ECOTECH nakatutok sa pagpaubos sa digital divide tali sa industrialisado  ug nagalambong mga nasud Sa 2000, ang APEC naghanduraw sa rehiyon nga dunay makab’ot ng internet para sa tanan. Tungud niini, dunay katuyuan sa tulo ka pilo paggamt sa internet sa rehiyon. Kini nga katuyuan nakab’ot tungod kay naila na kini sa 2008 APEC Ministerial Meeting sa Telecommunications and Information Industry. Sa pagkakaron, ang APEC naghan’ay sa laing katuyuan nga gahatag sa malukopanong agianan sa broadband sa rehiyon sa 2015, bisan pa, ginganlan sa Telecommunications Ministers sa Okinawa, Japan sa 2010, isip mapaninguhaong tumong.

Screen Shot 2015-01-08 at 4.03.05 PM

Ang usa pang proyekto naila nga makatabang sa pagpaubos sa digital divide mao ang pagtukod sa network sa kap’atan ug unom (46) sa APEC Digital Opportunity Centers (ADOC) nga nagalihok sa napulo (10) ka sakup pang’ekonomiya karon. Kining nga mga sentro mao ang Local Information and Communication Technology (ICT) mga sentrong kapanguhaan nga naghatag sa mga lungsoranon ug mga negosyo sa rehiyon agianan sa ICT, edukasyon ug pagbansay-bansay.

UBAN PANG MGA KADAUGAN

Ang APEC wala lang maghatag sa pagtagad sa pagpakabana ug mga isyu adunay kalabutan sa pagpahiluna sa gawasnong pamatigayon ug pamuhunan apil pud ang    adyenda    sa    pagpakusog    sa    prayoridad  sa rehiyon. Apil na dinhi pakigbatok sa terorismo (The Shanghai Statement in 2001 ug Counter-Terorismo Task Force), tawhanon seguridad (Health Working Group), andam sa dinaliang panguinahanglan (Emergency Preparedness Working Group), kausaban sa klima, seguridad sa energiya ug malinis nga kaugmaran (Ang Sydney Declaration in 2007 ug ang APEC list of Environmental Goods sa 2002 ug sa katapusan, kalibutanong krisis sa panalapi (Ang Vladisvostok Statement sa 2012).

MGA KALIHUKAN

Unsaon paglihuk sa APEC?

Ang APEC galihuk isip kooperatiba, dagha’g kilid sa ekonomiya ug natad sa pamatigayon. Kini lang ang guiila nga nag-inusarang masigkanasudnong naglambigit sa   pundok sa mga nasud sa kalibutan may tahas pagpa’ubos sa mga babag sa pamatigayon ug pamuhunan nga dili gikinanahanglan sa sakup niini pagsulod sumala sa balaod sa mga utang o obligasyon. Ang pag’apil sa APEC boluntaryo ug dili pinugos ang mga desisyon niini.13 Ang APEC nagpahiluna sa dialogo ug ang mga desisyon makab’ot pinaagi sa pagsabot’sabot sa tanan, para pagpatigbabaw sa kaangayan sa mga sakup pang’ekonomiya. Ang APEC nagalihuk sa kalihukan pinasubay sa bukas nga dialogo ug parehong pagtahud sa mga huna’huna sa tanang nagtampo.14

Kinsa ang gapahiluna sa adyenda sa APEC ug plano sa trabaho?

Ang mga kalihukan sa APEC gidumalahan sa mga eknomikanhong pangulo ug ministro sa APEC sa mga sakop pang’ekonomiya nga magtagbo tinuig pagtultul sa kaugmaon sa pagtinabangay sa pamatigayon ug pamuhunan sa rehiyon sa Asya-Pasipiko. Sa pagnagtagbo sa mga ekonomikanhong pangulo sa APEC nga pagahimoon matag katapusan sa matag tuig, usa ka deklarasyon nga gahan’ay sa mga prayoridad sa APEC para sa sunod tuig, ang gi’isyu. Mga ministro isip tinugyanan sa nagkalain’laing mga portfolio, mga labaw’ng opisyal ug sakop sa nagkalain’laing panagtagbo sa APEC tinuig paglusad sa mga bag’ong inisyatiba, pagsubay sa kasangtamang mga programa ug pag’implementar sa mga direktiba sa mga ekonomikanhong pangulo. Ang APEC nagtuboy sa kalambingitan sa mga malambo’on ug nagalambong nasud, gagmay ug dagko sa procesong paghimo sa desisyon.

GILAPDON SA TRABAHO

Unsa ang gilapdon sa trabaho sa APEC?

Ang APEC karon may kalihukan sa tulo ka lapad nga dapit para makuha ang ilang Bogor Goals pagkab’ot sa gawasnon ug bukas nga pamatigayon ug pamuhunan sa Asya-Pasipiko sa 2010 para sa industriyadong ekonomiya ug sa 2020 para sa nagalambong ekonomiya. Kining mahinundanong dapit, gi’ila nga tulo ka mga haligi sa APEC, mao:

  • Pagpaluag sa pamatigayon ug pamuhunan
  • Pahiluna sa negosyo
  • Ekonomikanhon ug Teknikal nga pagtimbayayong (ECOTECH)

Ang APEC usa sa nag’una pagsugod sa masigkanasudnong gambalay o mga institusyon dugtong haduol sa ekonomikong ug teknikal nga pagtimbayayong sa luag nga pamatigayon ug pamuhunan.15 Kini nagpasiugda ug mga tigum’pakigsabot , bansay’bansay sa untup ug mahinundanong hisgutanan sama sa   korporasyonong  pagdumala,   pag’atiman  sa     panalapi, kompetisyon sa polisiya, pamatigayon sa elektronika, reporma sa pagtuon o edukasyon, maayo nga produksyon sa enerhiya,ug uban pa.

PALAKAW SA POLISIYA

Kinsa ang gapaigo sa palakaw sa polisiya sa APEC?

Ang palakaw sa polisiya sa APEC gipahiluna sa kawhaan ug usa (21) ka mga ekonomikanhong  pangulo sa APEC. Ang  taktika sa pasalig awhag sa APEC Ministers ug and APEC Business Advisory Council gi’ila sa APEC Economic Leaders isip tipik sa proceso.

Ang sumusunod nga mga tigum ginahimo tinuig pagbalay sa palakaw sa polisiya sa APEC:

Screen Shot 2015-01-08 at 4.03.14 PM

APEC ECONOMIC LEADERS’ MEETING Ang APEC Economic Leaders’ meeting gahimoon sa usa ka tuig sa nasud nga gapasiugda sa mao na tigum.Tinambungan kini sa mga pangulo sa mga nasud sakup ekonomiya, gawas sa Republika sa China (girepresentahan sa Ministerial-level official sa ngalan sa Chinese Taipei). Ang 2013 APEC Economic Leaders’ Meeting gihimo adtong October 5-7, 2013, sa Bali, Indonesia. Ang Pilipinas ang magdumala ug mangulo sa APEC 2015.

Ang deklarasyon sa leaders’ meeting gapahiluna sa adyenda polisiya sa APEC.

APEC MINISTERIAL MEETING: Ang tinuig nga APEC Ministerial Meeting sa mga ministrong langyaw /pamatigayon   gahimuon usa o duha ka adlaw wala pa ang APEC Economic Leaders’ Meeting. Ang katuyuan sa tigum sa mga ministro, apil ang paghatag’bili sa mga tinuig sa kalihokan ug paghatag pasalig’awhag sa mga lideratong pang’ekonomikanhon sa APEC sa ilang pagtugot.

Screen Shot 2015-01-08 at 4.03.22 PMSECTORAL MINISTERIAL MEETINGS Ang Sectoral Ministerial Meetings gahimoon sumala sa naandan paghisgut sa mga isyu adunay kalabotan sa edukasyon, mga kapanguhaan, kahimtang sa palibut, and makanunayong kalamboan, panalapi, katawhang panguhaang kalamboan, rehiyonal nga syensya ug pagtimbayayong sa teknolohiya, gamay ug kasamtangang mga negosyo, mga telekomunikasyon hatud pahibalo, industriya pang’impormasyon ,turismo, panakyanan, ug kalihokan sa kababayenhan. Sama sa APEC Ministerial Meetings, mga kabat sa abut, sugyot ug tigum sektoral guihatud sa lideratong pang’ekonomiya sa APEC sa ilang pagtugot.

Screen Shot 2015-01-08 at 4.03.30 PMAPEC BUSINESS ADVISORY COUNCIL (ABAC) Ang APEC Business Advisory Council (ABAC) guitukod sa 1995 usa ka pribadong kahugpungan sektor nga gahatag ug mga sugyot sa mga pangulo sa APEC , pinaagi sa tinuig nga dialogo ug mga tambag sa mga opisyal sa APEC sa sektor sa negosyo nga prayoridad and mga pagtagad. ABAC magatagbo upat (4) ka higayon sa matag tuig. Gapadala pud ug mga tinugyanan sa APEC Senior Offcials’ Meeting, Annual Ministerial Meeting ug Sectoral Ministerial Meetings. Ang ABAC nagalangcob sa tulo (3) ka mga dagkong pangulo sa negosyo sa sakup ekonomiya sa APEC.

Kinsa ang magdumala sa tinuig nga tigom sa mga pangulo sa APEC?

Matag tuig, usa sa kawha’an ug usa (21) sakup ekonomiya sa APEC ang magdumala sa mga tigum sa APEC ug magsilbing tigpangulo niini. Isip tigpasiugda, ang sakup pang’ekonomiya siya ang manubag pagdala sa tinuig tigum sa Economic Leaders Meeting, mga pinili nga Ministerial Meetings, tigum sa mga labaw’ng opisyal, ang APEC Business Advisory Council, ug ang APEC Study Center Consortium.

Ang APEC adunay tinuig nga pagbanusay o pagpuli-puli sa liderato, diin ang sakup ekonomiya ang may tahas isip tigpangulo sa APEC sulod sa usa ka tuig. Ang pagbanusay o pagpuli’puli matapos panahon sa pagtagbo sa Ministerial Meeting ug ang Leaders’ Meeting (APEC Summit).

Ang tigpangulo sa APEC adunay mabug’at nga katungdanan pagmando sa direksyon sa paglambo sa APEC bahin sa unod sa pagtimbayayong ug matang sa proceso.16 Dugang ani, ang magatuyok nga kinaiya sa tigpangulo magapaniguro ang lapad nga natad sa adyenda modan’ag nagkada’iyang interes sa iyang mga sakup ekonomiya.

Asa Mokuha ug pondo ang APEC gastuhon sa nagkalain’laing kalihukan ug paghimo sa mga tigum?

Ang mga kalihukan sa APEC magpataliwala guipondohan sa tinuig nga kontribusyon sa sakup ekonomiya sa APEC pagkakaron kinatibuk’ang lima ka milyon amerikanhong dolyares (US$5 million). Gamiton ang kontribusyon para pondohan ang Secretariat sa Singapore ug nagkalain’laing mga proyekto nga gatabang sa mga ekonomikanhong ug pangpamatigayong katuyuan sa APEC. Ang mga sakop ekonomiya magahatag pud ug mga boluntaryong amutan pagtabang sa mga proyektong magpausbaw sa pagpaluag sa pamatigayon ug pamuhunan sa APEC ug paghan’ay ug tagbo sa panginahanglang barog’katakus ilabina sa nagalambo nga mga ekonomiya.

Gawas sa mga tigum nga naila, unsaon sa APEC pag’agakay sa mga kalihukan hapsay buhaton?

Ang APEC dunay kalihukan sa hapsay nga mga buluhaton ug mga proyekto gigiyahan sa labaw’ng mga opisyal niini gikan sa kawha’an ug usa (21) APEC sakup ekonomiya. Kining mga proyekto  gi’agakay  sa upat (4) ka taas nga hut’ong sa mga komitiba. 1) Komitiba sa pamatigayon ug pamuhunan; 2) Komitiba sa tigum sa mga labaw’ng opisyal sa ekonomiya ug teknikal nga pagtimbayayong; 3) Komitiba sa pang’ekonomiya; 4) Komitiba sa badyet ug pagdumala. Ang nagkalain’laing ubos nga mga komitiba, pundok sa mga hanas, pundok nga gatrabaho ug task forces nga gasuporta sa mga kalihukan ug proyekto nga gipanguluhan sa taas nga hut’ong sa mga komitiba.

SECRETARIAT SA APEC

Unsa ang tahas sa Secretariat sa APEC?

Ang Secretariat sa APEC magpalakat isip kinataliwad’ang sanggang mekanismo sa proceso sa APEC.Kini dunay katungdanan ang pag’abag sa pagtimbayayong, pang’teknikal ug pagtambag, apil ang pagdumala sa impormasyon, mga pahayag, pang’publikong dugang mga serbisyo. Ang Secretariat sa APEC gahimo sa taliwalang tahas pagdumala sa mga proyekto, pagtabang sa mga sakup ekonomiya sa APEC sa paglambigit sa nagkalain’laing pinundohang mga proyekto sa APEC, ug sa pagdumala sa tinuig nga badyet. Ang Secretariat sa APEC magpadayon sa kaakuhan sa ayuda o pag-abag sa paniksik ug pagtuki sa pakigkumbuya sa APEC Sentro sa mga pagtuon nga gikinahanglan sa mga natad sa APEC. Ang Secretariat sa APEC gipanguluhan sa usa ka Executive Director, Dr.Alan Bollard. Ang Executive Director manubag sa labaw’ng mga opisyal sa APEC pinaagi sa tigpangulo sa SOM nga nagadumala sa Secretariat tumong sa linya sa mga prayoridad sa SOM bahin sa mga ministro.Ang katudlo’an sa posisyong Executive Director sa tulo (3) ka tuig tukma nga termino, ug bukas sa mga propesyonal nga pilionon sa mga sakup pang’ekonomiya sa APEC. Ang Secretariat sa APEC nahimutang sa Unibersidad sa Singapore.

 

The Philippines’ hosting of APEC 2015

 

Hinikay sa Foreign Service Institute pinaagi sa pag’abag sa Departamento sa Kalihukang Langyaw
Pina’igo sa Presidential Communications Development and Strategic Planning Office/APEC 2015 Strategic Communications Committee
Salin ng Komisyon sa Wikang Filipino
Katungod sa Sinulat APEC 2015 Pilipinas

 

____________________

1 Ippei Yamazawa, Asia-Pacific Economic Cooperation (APEC): Challenges and Tasks for the Twenty-First Century (London: Routledge, 2000), 2-4.

2 Ibid.

3 Association of Southeast Asian Nations, “The ASEAN Declaration (Bangkok Declaration) Bangkok, 8 August 1967” http://www.asean.org/news/item/the-asean-declaration-bangkok-declaration (accessed January 10, 2014).

4 Pacific Islands Forum Secretariat, http://www.forumsec.org/pages.cfm/about-us/ (accessed January 10, 2014).

5 APEC Secretariat, APEC: Economic and Technical Cooperation, (October 2013)

6 Policy Support Unit of APEC Secretariat, APEC in Charts 2013. (October 2013)

7 Ibid.

8 APEC Policy Support Unit, APEC’s Bogor Goals Progress Report. (September 2012)

9 Policy Support Unit of APEC Secretariat, APEC in Charts 2013. (October 2013)

10 APEC’s Committee on Trade and Investment, CTI Annual Report to Ministers 2008. (December 2008)

11 APEC Policy Support Unit, APEC’s Achievements in Trade Facilitation 2007-2010: Final Assessment of the Second Trade Facilitation Action Plan (TFAP II). (January 2012)

12 APEC Secretariat, APEC: Economic and Technical Cooperation, (October 2013)

13 Soesastro, Hadi, “APEC’s Overall Goals and Objectives, Evolution and Current Status” in Feinberg, Richard (ed.) APEC as an institution: Multilateral Governance in the Asia-Pacific, (Singapore: Institute of Southeast Asian Studies, 2003)

14 Candelaria, Sedfrey, “The Legal Characterization of the Asia-Pacific Economic Cooperation and the Individual Action Plans in International Law” in Villacorta, Wilfredo (ed.) Coalition-Building and APEC, (Makati City: Philippine APEC Study Center Network (PASCN), 2001).

15 Feinberg, Richard and Ye Zhao, Assessing APEC’s Progress: Trade, Ecotech and Institutions, (Singapore: ISEAS, 2001)

16 Ibid.