Watch the APEC events and news LIVE at APEC TV App.
Now available at the Google Play Store and the Apple App store

×

APEC Primer

[Read in EnglishBasahin sa Filipino]

KASAYSAYAN

Ano ang Asia-Pacific Economic Cooperation kag nga-a gintukod ini?

Ang Asia-Pacific Economic Cooperation o APEC gintukod sadtong 1989. Nagsugod ini bilang isa ka impormal nga grupo sang mga nagapanghinun-anon nga mga ministro nga may 12 ka katapu gikan sa Australia, Brunei Darussalam, Indonesia, Japan, South Korea, Malaysia, New Zealand, Philippines, Singgapore, Thailand, Canada, kag United States. Nagsugod ang APEC bilang isa katuigan nga pagtililipon sang pungsod kag sang mga ministro sang negosyo agud mapabilin ang pwersa kag kadasig sang mga oportunidad sa negosyo kag pagbinuligay sa ekonomiya nga mapuslanon sa pagdaku kag pag-uswag sang rehiyon sa Asia-Pacifico.

Ang nagapanguna nga rason kag katayu-an sa pagtukod sang APEC amo ang handum nga makapatigayon sang isa ka paghinun-anon nga labi nga makahatag sang kaayuhan sa kondisyon sang ekonomiya sang mga katapu nga pungsod. Kinahanglanon sini nga mapasanyog ang pag-uswag sang ekonomiya, pagpabakod sang kooperasyon sang mga katapu nga pungsod, paghatag sang kahigayunan sa tanan nga luyag magnegosyo, kag paghatag sang mga oportunidad para magpundar sang negosyo sa mga komunidad sa Asia-Pacifico.

Screen Shot 2015-01-08 at 4.01.47 PM

PAGKA-MIYEMBRO

Sin-o ang mga miyembro sang APEC?

Sa subong, ang APEC ginabug-usan sang mga katapu nga pungsod nga may nanuhay-tuhay nga ikasarang pang-ekonomiya. Ginalakipan ini sang mga mainuswagon kag nagauswag nga mga pungsod. Ang 21 ka mga miyembro amo ang Australia, Brunei Darussalam, Indonesia, Japan, South Korea, Malaysia, New Zealand, Philippines, Singgapore, Thailand, Canada, United States, Chinese Taipei, People’s Republic of China, Hong Kong, Mexico, Papua New Guinea, Chile, Peru, Russia, kag Vietnam.

Sa masami, ginatawag nga “member economies” ang mga katapu nga pungsod sang APEC. Ginagamit ang tinaga nga“member economies” tungod una nga ginahatagan igtalapangud sang APEC ang mga isyu nahanungod sa negosyo kag ekonomiya. Ang mga miyembro sang APEC nagabinuligay sa tagsa-tagsa kag nagahugpong bilang grupo nga may iya nga ekonomiya.

Ang pagtukod sang APEC una nga ginahambit ni Bob Hawke, Primer Ministro sang Autralia, sa iya pamulong-pulong sa South Korea sadtong Enero 1989. Sa amo man nga tuig sa Canberra ginhiwat ang una nga paghinun-anon sang APEC . Ang mga miyembro nga nagtukod sang APEC amo ang mga pungsod nga katapu sang ASEAN, mga “market economies” sang nasidlangan nga Asia subong sang South Korea kag Japan, mga pungsod sa nabagatnan-nakatundan sang Pacifico subong sang Australia kag New Zealand, kag United States kag Canada sa naaminhan nga Amerika. Wala sapayan nga ang tanan nga nahinambitan nga mga pungsod may kaugalingon nga estado politikal, ginahandum nila nga malab-ut ang pangkalibutanon nga pag-uswag. Ini man nga mga “member economies” nagpatigayon sang mas mabaskug nga pagbayluhanay sang negosyo sa iban nga mga ekonomiya sa Asia-Pacifico. Ini nga mga bagay – may kaugalingon nga gahum politikal, pag-uswag sang ekonomiya, kag pagnegosyo sa iban nga mga ekonomiya sa Asia-Pacifico – ang nangin una nga basehan sang pagkamiyembro. Ang mga bag-o nga mga miyembro ulihi na lang makatigayon nga makakumpleto sang mga kinahanglanon para sa pagpamiyembro.

Ugaling may mga problema nga nagluntad natuhoy sa mga kinabanglanon sa pagpamiyembro. Ini natabu sa kaso sang mga magagmay nga island economies sa nabagatnan-nakatundan nga Pacifico nga ginakabig nga may mabaskug nga pangkalibutanon nga istruktura sa ekonomiya kag may daku nga negosyo sa iban nga ekonomiya sa Asia-Pacifico. Ang ila kadakuon kag politikal nga kapasidad nagpugong sa iban nga mga pungsod sa nabagatnan-nakatundan nga Pacifico nga makapamiyembro sa APEC luwas sa Papua New Guinea. Isa pa gid ka isyu ang pagpamiyembro sang Russia sa APEC bangud sa iya dinumaan nga pamaagi sa pagreporma sang negosyo nga ila anay gintukod kag ang iya kaangtanan sa negosyo sa iban nga pungsod nga nagapasulabi sa mga pungsod sa Europa.

Tungod sini nga mga isyu, sang 1987 temporaryo nga ginpauntat sang APEC ang pagpamiyembro sa sulod sang napulo ka tuig. Apang sa hingapusan sang 2007, ang temporaryo nga pagpauntat ginpalawig tubtub 2010.

Sin-o ang mga naga-obserbar?

Ang tatlo ka opisyal nga naga-obserbar sa Asia Pacific Economic Cooperation (APEC) amo ang Sekretaryat sang Association of Southeast Asian Nations (ASEAN), Pacific Economic Cooperation Council (PECC) kag ang Pacific Islands Forum Sekretaryat. Ini nga mga naga-obserbar may kinamatarung nga makapasakup sa mga paghinun-anon sang APEC kag may pribilihiyo nga makatan-aw kag makagamit sang mga dokumento kag iban pa nga impormasyon. Agud mabuligan ang APEC nga malab-ut ang iya mga katuyuan kag mapatuman ang iya mga plano, ining mga naga-obserbar nagabulig, nagahatag sang ila kinaadman kag kinaalam. Ining tanan nga mga grupo nagatuyo sang pagbinuligay kag sang pag-uswag sang ekonomiya sa rehiyon. Ang mga paglaragway sa idalum nagahatag sang mga detalye sang ila natungdan nga mga katuyuan.

Screen Shot 2015-01-08 at 4.02.28 PMSunu sa nakabalhag sa ASEAN Declaration sa Bangkok sadtong Agosto 8, 1967, ang ASEAN nagatuyu sa pagpalapnag sang pagbinuligay, pagpadasig sa pagpauswag sang ekonomiya, katilingban kag kultura sa rehiyon sa nabagatnan-nasidlangan nga Asya paagi sa paghugpong, pagtingub, pag-alalangay kag kabuganaan sa rehiyon. Tinutuyo man sang ASEAN nga mapasanyug ang kalinong kag katawhay sa rehiyon paagi sa pagpakig-angut sa iban nga pungsod sunu sa kasuguan kag pagsunod sa prinsipyo sang United Nations Charter.

Screen Shot 2015-01-08 at 4.02.33 PMIndi pareho sa ASEAN, ang Pacific Economic Cooperation Council (PECC) ginatapuan sang mga senyor na nga mga tawo halin sa sektor sang negosyo kag industriya, gobyerno, eskwelahan kag iban pa nga grupo intelektwal nga ginabug-usan sang tatlo ka grupo. Ini nga mga grupo sang mga tawo gikan sa mga nagakalain-lain nga ginhalinan nagapasakup sa ila pribado nga ikasarang para hilway nga magtalakay sang subong nga mga isyu o polisa nahanungod sa rehiyon sang Asia-Pacifico. Ang PECC nagasirbe nga sapulan rehiyunal para sa kooperasyon kag koordinasyon sang mga polisa para sa pagpagpasanyug sang pag-uswag sang ekonomiya sa rehiyon sang Asia-Pacifico. Ini nga pagsinapul nagatalakay sang mga isyu nahanungod sa pagpadasig sang pagpauswag sang ekonomiya, katilingban, siyensiya kag teknolohiya, kag kalidad sang palibot sa rehiyon, pagnegosyo, pag-updanay sa negosyo, ang pagbinuligay kag iban pa nga pagpakig-angut, pagka-patas, respeto kag matuod-tuod nga kooperasyon, kag sa katapusan, ang pagpabakud sang pundasyon para sa mauswagon, progresibo kag matawhay nga rehiyon sa Asia-Pacifico.

Screen Shot 2015-01-08 at 4.02.39 PMAng Pacific Islands Forum amo ang nagapanguna nga talakayan sang mga nagakalain-lain nga gobyerno sa Nabagatnan Pacifico nga ginabug-us sang 16 ka independyente kag may kaugalingon nga gobyerno nga mga estado. Pareho sang mga tinutuyu sang ASEAN kag PECC, ang Pacific Islands Forum (PIF) nagatuyu man nga pauswagon ang ekonomiya, paayuhon pa gid ang pangginahum politikal kag seguridad kag pauswagon ang kooperasyon kag ang pagtingub sang rehiyon. Ang PIF nagatalakay sang mga isyu sa negosyo sa rehiyon,pag-uswag sa ekonomiya, pagpatuman sang mga kasuguan rehiyunal kag layi sa pagprotehirsang palibot, kooperasyon kag seguridad sa rehiyon sang Nabagatnan Pacifico.

MGA NAGAPANGUNA NGA TINUTUYU

Ano ang gusto malab-ut sang APEC ?

Ang nagapanguna nga tinutuyu sang APEC amo ang paghatag sang pamaagi ngamakadihon kag makasustinir sang tayuyun nga pag-uswag sang ekonomiya kag kabuganaan sa rehiyon. Ining handum ang nangin salandigan sang Bogor Goals sang 1994 nahanungod sa hilway kag bukas ngapagnegosyo kag pagpundar kapital sa Asya Pacifico. Sang gintukud ang APEC, ginahandum sini nga malab-ut ining tinutuyu sa 2010 para sa mga industriyalisado nga mga ekonomiya kag ang 2020 para sa mga naga-uswag nga mga ekonomiya.

Dungan sini para maagum ang Bogor Goals, ang mga katapu nga pungsod sang APEC naghimu sang disenyo nga ginkilala nga Tatlo ka Haligi (Three Pillars) sa Osaka, Japan sang 1995. Ang tatlo ka haligi nagasirbe nga sulundan angud malab-ut ang kabug-usan nga tinutuyu sang hilway nga pagnegosyo kag pagpundar kapital. Ang nasambit nga mga haligi amo ang mga masunod:

HILWAY NGA PAGNEGOSYO KAG PAGPUNDAR KAPITAL

Ang haligi sang hilway nga pagnegosyo kag pagpundar kapital nagatuyu sang amat-amat nga pagbuhin tubtub madula ang taripa (buwis) kag iban pa nga mga sablag sa pagnegosyo kag pagpundar kapital. Ang pagprotehir isa ka polisa ekonomiya nga ginapatuman kun ang gobyerno naga-amlig sang iya mga lokal nga industriya batuk sa mga dumuluong nga kompetisyon nga sa masami sa pamaagi sang pagbuwis, pagbulig pinansyal, kota sang mga ginabakal nga mga produkto halin sa luwas sang pungsod kag iban pa. Tungod sini, nagatalaas ang presyo sang mga produkto kag serbisyo. Apang ang hilway nga pagnegosyo kag pagpundar kapital nagabukas sang mga negosyo gani nagadamu pa gid ang negosyo kag kapital sang mga pungsod. Sa pamaagi sang pagbuhin kag pagdula sang mga buwis kag mga sablag sa negosyo, ang mga pungsod indi na magpalibog sa pagtaas sang presyo sang mga balaklon, gani ang pag-uswag sang ekonomiya sang mga katapu nga pungsod nangin klaro kag mahapus malab-ut.

Ang APEC Regional Economic Integration adyenda isa man ka pamaagi kun sa diin ang tatlo ka mga haligi mangin epektibo angut sa Bogor Goals. Ang Regional Economic Integration nagahimu sang mga pamaagi nga mapatigayon ang bilateral kag rehiyunal nga mga kasugtanan sa negosyo. Ini naga-usisa man sang mga posible nga lugar o rehiyon para sa hilway nga pagnegosyo.

PAGPATIGAYON SANG NEGOSYO

Ang pagpatigayon sang negosyo nagatuyu nga panubuon ang gasto sang mga negosyante. Ang pagpanubu sang gasto sa produksyon makadugang sang mga oportunidad sa negosyo kag pagpundar sang kapital tungod nga ang mga produkto kag serbisyo nagabarato. Ini magatugasang madamu nga trabaho nga makabulig sa kabug-usan nga pag-uswag sang ekonomiya sa tagsa ka katapu nga pungsod.

Ining haligi nagatuyu man nga mapatigayon sang mas madasig ang pamaagi sa pagkuha kag pagbaton sang mga impormasyon nahanungod sa negosyo. Ini nga pamaagi may kaangtanan sa mga polisa kag istratehiya padulong sa madasig nga pag-uswag sang ekonomiya kag sang bukas kag hilway nga pagnegosyo.

ECONOMIC AND TECHNICAL COOPERATION (ECOTECH)

Paagi sa haligi sang ECOTECH (Economic and Technical Cooperation),ang APEC nagatuyu nga maghatag sang paghanas kag kooperasyon paagi sa mga proyekto kag aktibidades nga makabulig pabaskug sa ikasarang sang mga katapu. Ang ECOTECH nagahatag prayuridad sa paghugpong sang mga ekonomiya sa rehiyon, paghatag importansya sa pag-uswag sang ekonomiya, pagpaayo kag pag-amlig sa kalidad sang pangabuhi paagi sa tayuyun nga pag-uswag, reporma sa istruktura kag seguridad sang tawo.

PAGHULAG SANG APEC

Ano ang ginahimu sang APEC agud mapatuman ang iya tinutuyu kag handum?

Agud mapatuman ang Bogor Goals sang APEC- ang hilway kag bukas nga pagnegosyo kag pagpundar kapital sa Asia-Pacifico, ang mgakatapu nga pungsod sang APEC nagdihon sang strategic roadmap sa tion sang sinapul sang APEC Economic Leaders sa Osaka, Japan sadtong 1995. Ini nga roadmap ginakilala nga Osaka Action Agenda.

Ang Osaka Action Agenda ang balasehan agud matuman ang Bogon Goals paagi sa paghatag sang alalangay nga kahigayunan sa pagnegosyo kag pagpundar kapital, pagpatigayon sang mga buluhaton sektoral kag negosyo nga naapid sa paghinun-anon nahanungod sa mga polisa kag kooperasyon teknikal kag pang-ekonomiya. Ang Osaka Action Agenda nagkilala sa Nagapanguna nga mga Prinsipyo sa pagdumala sang paghatag sang alalangay nga kahigayunan sa negosyo kag proseso sa pagpatigayon nga amo ang mga masunod:

  • Kumprehinsibo sa paghatag remedyo sa mga problema nga may malawig nga tinutuyu sang hilway kag bukas nga pagnegosyo.
  • Pagkasanto sang mga prinsipyo sang WTO kag APEC
  • Ang pagka-anggid sa pagpatigayon sang alalangay nga kahigayunan sa negosyo kag pagpundar kapital kag nagahatag konsiderasyon sa kabug-usan nga ikasarang sa kada miyembro sang APEC member economies.
  • Alalangay kag walay ginadampigan sa pagpahagan-hagan sang mga sablag sa negosyo nga yara sa tanan nga mga katapu kag indi katapu nga pungsod sang APEC.
  • Pagkahayag sa mga laye, regulasyon kag mga patikang administratibo sang tanan nga mga APEC member economies.
  • Wala nagahimu sang mga tikang agud mapataas ang lebel sang proteksyon.
  • Dululungan nga pagsugud, tayuyon nga proseso kag nagakalainlain nga iskedyul sa proseso sang paghatag sang alalangay nga kahigayunan, pagpatigayon kag kooperasyon padulong sa pagtuman sang Bogor Goals.
  • Madali nga pagpakigbagay kag pagpatuman sang proseso sang paghatag sang alalangay nga kahigayunan.
  • Mabaskug nga ginapatuman ang kooperasyon pang-ekonomiya kag teknikal.

Ang katapu nga pungsod sang APEC nagareport sang progreso sang ila pagtuman sang Bogor Goals paagi sa Individual Action Plans (IAPs) kag Collective Action Plans (CAPs). Ining mga report regular nga ginasumitir sa Sekretaryat sang APEC.

INDIVIDUAL ACTION PLAN

Ang Individual Action Plan (IAP) isa ka nagapanguna nga mekanismo para sa pagpatuman sang adyenda sang alalangay nga kahigayunan sa pagnegosyo kag pagpundar kapital. Ang IAP isa ka rekord sang mga aksyon nga ginpatuman agud malab-ut ang mga tinutuyu sang hilway kag bukas nga pagnegosyo kag pagpundar kapital. Ang IAP nagatib-ung sang hayag kag wala ginatagu nga tinutuyu bangud ang APEC member economies nagareport sang ila tagsa-tagsa nga pag-uswag sa pagpatigayun sang ila ginpangako nga paghatag sang alalangay nga kahigayunan sa pagpundar kapital.

Ang pagreport sang IAP ginabase sa mga masunod:

  • Taripa
  • Mga produkto sang kinaalam
  • Mahapus nga pagbulubahin-bahin sang mga negosyante
  •  Wala taripa nga pamaagi
  • Polisa sa kumpetisyon
  • Opisyal nga mga websites nga nagatipon sang mga impormasyon nahanungod sa mga member economies
  •  Mga serbisyo
  • Pagpamakal sang Gobyerno
  • Pagkahayag/Wala Ginatago
  •  Kapital
  • Wala regulasyon/ Liwat nga pagtan-aw sang mga regulasyon
  • Rehiyunal nga Kasugtanan sa Negosyo/Kasugtanan sa Hilway nga Pagnegosyo (RTAs/FTAs)
  • Mga Talaksan kag pagsulundan
  • Mga obligasyon sang WTO (kalakip ang pagsulundan sang ginhalinan)
  • Mga pamaagi sang Aduana
  • Pagremedyo sang mga pagbanggi-anay

MGA BENEPISYO

Ano ang mga benepisyo bilang katapusang APEC?

Bilang isa ka multilateral nga forum, ang APEC nagahatag sa iya 21 ka katapu nga pungsod upod ang komunidad sang mga negosyante kag iban pa nga mga grupo, sang isa ka pamaagi para matalakay ang mga isyu nga naga-apekto sang rehiyon sa Asia-Pacifico. Ini nagahatag sa mga Katapu sang kahigayunan nga makabayluhanay sang mga ideya, opinyon, mga importante nga mga isyu kag mga plano para mapabakud ang pag-uswag sang rehiyon sa palaabuton.

Ang naga-uswag kag mga mainuswagon nga mga ekonomiya makabenepisyo sing daku sa APEC. Ang APEC nagahatag sa mga naga-uswag nga mga ekonomiya sang mga dugang nga impormasyon kag pagsulundan nga may kaangtanan sa pagdihon sang mga pamaagi kag balayan sang polisa kag iban pa nga mga sistema nahanungod sa mga isyu sa sining panahon. Ang iban sining mga isyu amo ang pagkahayag, pagpatikang sang gobyerno, reporma sa sektor pinansyal kag mga pamaagi sang aduana. Ang nanuhay-tuhay nga hinun-anon sang APEC umpisa sa pagsinapul sang mga hubon nga nagapatigayon sang mga hilikuton, mga seminar tubtub sa pagsinapul sang mga lider, ang mga representante gikan sa tagsa ka pungsod ginahatagan sang kahigayunan nga makatuon sang mga bag-o nga mga kinaadman kag makakuha sang mga pinakamaayo nga mga pamaagi gikan sa iban nga mga ekonomiya. Ang mga mainuswagon kag naga-uswag nga mga ekonomiya may pareho nga kahigayunan nga maglakip sang tinutuyu sa adyenda sang APEC. Ginapabaskug sang APEC ang indibidwal kag tililingub nga ikasarang sang iya mga katapu bilang mga partisipante sa pag-analisar sang ekonomiya. Naapatigayun man ini sang epektibo nga hinun-anon kag konsultasyon nga nagahatag kahigayunan sa mga partisipante agud isulong ang ila kumon nga mga interes kag itib-ong ini nga mga interes sa mga mas dalagku nga multilateral nga sinapul sa APEC.

Ang mga benepisyo nagakalakip sang pagpahagan-hagan sang mga sablag kag kabudlayan sa negosyo sang mga pungsod nga katapu sang APEC.

MGA KADALAG-AN

Ano ang mga kadalag-an nga naagum sang APEC humalin sang gintukod ini?

Halin sang gintukod ang APEC, makit-an na ang kadalag-an sini kag ang Asia-Pacifico nangin aktibo sa patag sang negosyo. Sang 2012, ang katapu nga pungsod sang APEC nagabug-os sang 40% sang populasyon sang kalibutan (2.8 ka bilyones katawo). Ang gintingub nga ekonomiya sang APEC nakalab-ut sa 47% sang pangkalibutanon nga negosyo ( 21 ka trilyon US dolares) kag ang ila parte sa pangkalibutanon nga GDP nakalab-ut sa 57% nga may balor nga 41 ka trilyon US dolares. Ang masunod nga mga datos nagapamatuod sang kabaskugon sang APEC sa patag sang negosyo.

Screen Shot 2015-01-08 at 4.02.52 PM

Ginkuhaan: APEC in Charts 2013

Sa bahin sangpaghatag sang alalangay nga kahigayunan sa pagnegosyo kag pagpundar sang kapital, sa subong, ang APEC nakaagum na sang masunod nga kadalag-an:

  • Halin sang gintukud ang APEC sang 1986, ang mga sablag sa negosyo sa rehiyon amo ang 16.9%. Daku ang gin nubu sang sablag sa negosyo hasta sa 5.8% sadtong 2010.
  • Ang kabug-usan nga negosyo sa sulod sang mga miyembro sang APEC nagtaas halin sa 1.7 trilyones dolares sang 1989 pakadto sa 9.9 ka trilyon dolares sang 2012. Sa pihak nga bahin, ang kabug-usan nga negosyo sang APEC sa parte sang produkto kag serbisyo, nagtaas halin sa 3.1 ka trilyon dolares sang 1989 pakadto sa 16.8 ka trilyon dolares sang 2010.
  • Ang mga katapu sang APEC may kabug-usan nga 140 nga ginpirmahan nga mga kasugtanan sa hilway nga pagnegosyo hasta sang Hunyo 2013, 51 sang mga sini ang nagpirma kaupod sang isa pagid ka miyembro sang APEC. 134 sang tanan nga mga pirmado nga kasugtanan ang mabaskug nga ginapatuman samtang ang 49 ang ginapatuman sa tunga sang duha ka miyembro sang APEC.
  • Ang tinutuyu sang Regional Economic Integration Agenda nga maangkon sa sulod sang madamu nga tuig nagatuyo nga malab-ut ang Bogor Goals sang pagnegosyo kag paghatag sang alalangay nga kahigayunan sa pagpundar capital, ang sa subongg nagatuon sang posibilidad sang pagtukod sangHilway nga Lugar sa Pagnegosyo sa Asia-Pacifico. Ang APEC nakahimu sang 15 ka mga modelo nga pamaagi para sa kasugtanan sa hilway nga pagnegosyo kag mga kasugtanan sa rehiyunal nga pagnegosyo. Ang APEC nabantugan man bilang aktibo nga nagatib-ung sang multilateral nga mga negosasyon sa pagnegosyo sa World Trade Organization sa masobra na sa 20 ka tuig.
PAGPATIGAYON SANG NEGOSYO

Ang APEC nagatib-ong sang pagpatigayon sang pagnegosyo upod sa globalisasyon sang pangkalibutanon nga ekonomiya. Tinutuyu sang Trade Facilitation Action Plan ( TFAP) sang APEC nga mapasimple ang mga pamaagi sa negosyo sa iban nga mga pungsod. Bangud sini, ginapatuman ang pagtapna sang mabudlay kag malawig nga proseso sa pagsulod kag paggawa sang negosyo agud nga madasig kag barato ang pagdala sang mga produkto. Sa sulod sang mga tuig 2002-2006, ang APEC nakapatuman sang isa ka tikang sa pagpanubo sang 5% sang gasto sang transaksyon sa negosyo sa rehiyon. Humalin 2007-2010, ang TFAP II nakapanubosang dugang nga 5% sang mga gasto sa transaksyon. Bangud sini, ang APEC nakasupot sang 58.7 ka bilyon dolares.

Ginpatuman sang APEC ang mga inisyatibo nga nakabulig patigayon sang pagnegosyo. Ini ang mga masunod:

  • Ang mga member economies nagpatuman sang elektronik ukon pagproseso sang mga dokumento.
  • Paagi sa pagpatuman sang Single Window Strategic Plan sang 2007, ang pagdihon sang Single Window Strategic Plan nagatugut sa mga negosyante nga naga pamakal kag naga pamaligya sang mga produkto sa pagsumitir sang mga kinahanglan nga mga impormasyon sa gobyerno paagi sa isa lamang ka transaksyon imbis nga magpadala pa sa mga madamu nga ahensya sang gobyerno.
  • Mahapus nga pagkuha sang mga impormasyon nahanungod sa taripa kag mga pagsulundan sang ginhalinan sang produkto sang mga katapu nga pungsod sang APEC paagi sa APEC webpage sa taripa (WebTR) kag ROOs. Ini ginlunsar sang Nobyembre 2010.
  • Ang APEC nagatuyu sa pagpaayo sang klima sang negosyo sang mga katapu nga pungsod kag ini ginatib-ung paagi sa Investment Facilitation Action Plan sang 2008.
  • Ang mga katapu nga pungsod sang APEC ginagiyahan sang APEC Privacy Framework agud mapatuman ang mga polisa kag pamaagi sa pag-amlig sang mga impormasyon.
  • Paagi sa APEC Business Travel Card (ABTC), nangin mahapus ang pagbiyahe paagi sa pagpahanugot sa mga matuod-tuod nga mga negosyante nga may naaprobahan na nga visa clearance kag express lane transit sa airport sang mga pungsod nga katapu sang APEC.
  • Ang mga sablag sa pagnegosyo sang mga pungsod nga katapu sang APEC mahimu nga mahatagan solusyon paagi sa Structural Agenda sang APEC. Ini labi nga magasentro sa mga pungsudnon nga mga polisa kag mga institusyon nga may negatibo nga epekto sa operasyon sang mga negosyo upod ang ikasarang sang mga naganegosyo agud makuha ang mga palatandaan sing mas maayo nga pagpamakal kag pagbaligya sang mga produkto.
PANG -EKONOMIYA KAG TEKNIKAL NGA KOOPERASYON

May kabilugan nga 1600 ka mga proyekto nga gindisenyo para sa pagpabakud sang ikasarang sang mga katapu nga pungsod ang gin-umpisahan sadtong 1993. Kada tuig, ang APEC nagahatag pundo sa100-150 kamaayo ngamga proyekto. Bilang pagpamatuod, sang 2011-2012, may kabug-usan nga 73 ka mga proyekto ang ginpatuman, 32 sini ang ginpunduhan sang APEC nga nagasentro sa pagpadayon sang maayo nga kalidad sang pangabuhi paagi sa tayuyun nga pag-uswag, 9 ka mga proyekto nagsentro sa pag-uswag sang kaugalingon nga ekonomiya, 21 sa seguridad sang tawo, 2 para sa reporma sa istruktura, kag 9 sa pagtingub sang mga negosyo sa rehiyon.

Screen Shot 2015-01-08 at 4.02.59 PM

Reporma sa Istruktura: 3%
Pagtingub sang mga Negosyo sa Rehiyon: 12%
Pagtamud sa Sosyal nga Dimensyon sang Globalisasyon: 20%
Pagpadayon sang Maayo nga Kalidad sang Pangabuhi
Seguridad sang Tawo

Isa sa mga talalupangdon nga kontribusyon sang ECOTECH nagasentro sa pagpagamay sang distansya sa teknolohiya nga nagatunga sa mga maisnuwagon kag nagauswag nga mga pungsod. Sang 2000, ginhandum sang APEC nga mangin tatlo ka pilo ang makagamit sang internet. Ining tinutuyu natuman kag ini ginpamatud-an sang 2008 APEC Ministerial Meeting sa Industriya sang Telekomunikasyon kag Impormasyon. Sa subong, ang APEC may isa pa gid ka katuyuan – ang paghatag sang kahigayunan sa tagsa-tagsa sa Asia-Pacifico nga makagamit sang broadband sa tuig 2015, apang ini ginkabig sang mga ministro sang telekomunikasyon sa Okinawa, Japan sadtong 2010 nga ambisyoso nga handum.

Screen Shot 2015-01-08 at 4.03.05 PM

MGA PRAYURIDAD NGA PROYEKTO SANG ECOTECH (2010-2013)

Rehiyunal nga Integrasyon sang Ekonomiya
Pagtamud sa Sosyal nga Dimensyon sang Globalisasyon/Kabug-usan nga Pag-uswag
Pagpaayo sang Kalidad sang Pangabuhi Paagi sa Tayuyon Nga Pag-uswag
Reporma sa Istruktura
Seguridad sang Tawo

Isa ka proyekto nga makabig nakabulig sa pagpanubo sang distansya sa teknolohiya amu ang pagtukod sang network ukon pagbuyluganay sang 46 APEC Digital Opportunity Centers (ADOC) nga ginapadalagan subong sa 10 nga katapu nga ekonomiya. Ang mga sentro nagasirbe bilang lokal nga ginahalinan sang teknolohiya sang Impormasyon kag Komunikasyon nga nagahatag kahigayunan sa mga pumuluyo kag mga negosyo sa rehiyon nga makaangkon kag makabenepisyo sang teknolohiya, edukasyon kag paghanas sa patag sang ICT .

IBAN PA NGA MGA KADALAG-AN

Ang APEC wala lamang nagahatag pokus sa mga isyu kag hilikuton nga may kaangtanan sa pagpatigayon sang hilway nga pagnegosyo kag pagpundar sang kapital kundi nagalakip man sang iban pa nga importante nga mga rehiyunal nga prayuridad. Ang mga ini ginalakipan sang pagpamatuk sa terorismo (makita sa dinalan sang Shanghai 2001 kag sang Ahensya Kontra sa Terorismo), seguridad sang mga tawo (Grupo nga Nagatrabaho para sa Ikaayong Lawas), pagpanghanda sa tion sang emerhensiya (Grupo nga Nagatrabaho sa Pagpanghanda sa Tion sang Emerhensiya), pagbag-o-bag-o sang klima, seguridad sa enerhiya kag pagpa-uswag sang katinlo (Deklarasyon sa Sydney sang 2007 kag listahan sang APEC sang mga produkto nga maayo sa palibot sang tawo sang 2012), kag sa katapusan, ang pangkalibutanon nga krisis pinansyal (Dinalan sang Vladivostok sang 2012).

OPERASYON/PAGPALAKAT

Paano ginapalakat ang APEC?

Ginapalakat ang APEC bilang isa ka nagahiliugyon, multilateral nga forum nga pang-ekonomiya. Ini ang ginakabig nga naga-isahanon nga pangkalibutanon nga hubon nga may panindugan sa pagpanubo sang sablag sa pagnegosyo kag pagpundar sang kapital nga wala nagapilit sa iya mga katapu sa pagpasakup sa anuman nga legal nga obligasyon. Ang pagpakigbahin sa APEC boluntaryo kag wala ginapilit. Ginatib-ong sang APEC ang paghinun-anon kag paghimo sang desisyon suno sa nahisugtan gani nagapabilin ang pagka-alalangay sang mga katapu sini. Ginapatigayon ang mga hilikuton sini sunu sa bukas nga pagdayalogo kag pagrespeto sa panan-awan sang tanan nga tagpumalasakop.

Sino ang nagadihon sang mga tinutuyu sang APEC?

Ang mga hilikuton sang APEC ginagiyahan sang mga lideres kag ministro nga katapu sang APEC nga nagasinapul sa kada tuig agud mahibaluan ang buas-damlag sang pagnegosyo kag pagpundar-kapital sa rehiyon sang Asia-Pacifico. Sa natabo nga pagtilipon sang mga lideres sang APEC nga ginahiwat sa katapusan sang kada tuig may gindihon nga deklarasyon nga nagapahayag sang mga prayuridad sang APEC sa masunod nga mga tinuig. Ang mga ministro nga nagatiglawas sang nalain-lain nga mga pagsinapul sang APEC nagatipon kada tuig agud ipakilala ang mga bag-o nga inisyatibo, masundan ang progreso sang mga nahuman na nga daan nga programa kag ma-implementar ang mga direktiba halin sa mga lideres. Ginaduso sang APEC ang partisipasyon sang mga naga-uswag kag mainuswagon na nga mga pungsod, magamay man ukon may daku nga kapasidad, sa proseso sang paghimo sang desisyon.

SAKUP NGA OBRA/TRABAHO

Ano ang sakop nga trabaho sang APEC?

Ang APEC sa karon nagahikut sa tatlo ka masangkad nga sakup agud matuman ang tinutuyo sang Bogor nga amo ang pag-angkon sanghilway kag bukas nga pagnegosyo kag pagpundar-kapital sa Asia-Pacifico sa tuig 2010 para sa mga ekonomiya nga industriyalisado kag sa tuig 2020 para sa mga naga-uswag nga ekonomiya. Ang tatlo ka importante ka mga sakup nga ginakilala nga Tatlo ka mga Haligi sang APEC amo ang mga masunod:

  • Alalangay nga Kahigayunan sa Hilway nga pagnegosyo kag pagpundar-kapital
  • Pagpatigayon sang negosyo
  • Pagnegosyo kag pagbuligay-teknikal

Ang APEC ginakabig nga nagapanguna sa mga internasyunal nga institusyon nga may malapit nga kaangtanan sa ekonomiya kag pagbuliganay-teknikal sa pagnegosyo kag pagpundar-kapital. May mga ginpatigayon nga mga kumperensya kag paghanas sa husto kag mga importante nga mga topiko kapareho sang pagdumala sang korporasyon, pagdumala-pinansyal, polisa sakumpetisyon, elektroniko nga komersyo, pagbag-o sa edukasyon kag maayo nga produksyon sang enerhiya.

POLISA SANG MGA PAGSULUNDAN

Sin-o ang nagadihon sang polisa sang mga Pagsulundan?

Ang polisa sang pagsulundan sang APEC gindihon sang 21 ka Lideres Pang-ekonomiko sang APEC. Ang nagakadapat nga rekomendasyon sang mga Ministro sang APEC kag sang Konseho sang Pagpanugyan sa Negosyo (APEC Business Advisory Council ) kabahin man sang sini nga proseso.

Ang mga masunod nga pagsinapul ginahiwat kada tuig para madihon ang polisa sang pagsulundan sang APEC:

Screen Shot 2015-01-08 at 4.03.14 PM

PAGSINAPUL SANG MGA LIDERES PANG-EKONOMIKO SANG APEC Ginahiwat ang pagsinapul sang mga lideres pang-ekonomiko sang APEC isa ka beses kada tuig sa napili nga lugar nga pagahiwatan sini. Ginatambungan ini sang mga lideres sang mga katapu nga ekonomiya (magluwas lamang sa Republika sang Tsina nga ginarepresentar sang opisyal sa ministeryal nga lebel sa pangalan sang Chinese Taipei). Sang nagligad nga tuig, ginhiwat ang pagsinapul sang mga lideres pang-ekonomiko sang APEC sadtong Oktubre 5, 2013 sa Bali, Indonesia. Ang Pilipinas ang napili nga masunod nga lugar nga pagahiwatan sang APEC.

Ang mga deklarasyon nga naghalin sa sinapul sang mga lideres ang basehan sang pagatalakayon nga adyenda sang polisa sang APEC.

APEC MINISTERIAL MEETING: Ang tuigan nga pagsinapul Ministeryal sang APEC sang mga ministro nga mga dumuluong kag pang-ekonomiko ginahiwat isa ukon duha ka adlaw antes ang sinapul sang mga lideres pang -ekonomiko sang APEC. Kabahin sang tinutuyo sang mga sinapul ministeryal ang ebalwasyonsang mga natapus nga mga hilikuton kag paghatag sang panugyan para sa konsiderasyon sang mga lideres pang- ekonomiko sang APEC.

Screen Shot 2015-01-08 at 4.03.22 PMSECTORAL MINISTERIAL MEETINGS

Regular nga ginahiwat ang sinapul sang Sektoral Ministeryal agud nga matalakay ang mga isyu nahanungod sa edukasyon, enerhiya, palibot kag tayuyon nga pag-uswag, kwarta pang -negosyo, pagpasanyug sang ikasarang sang tawo,pagbinuligay sa siyensya kag teknolohiya sa rehiyon, magagmay kag kasarangan nga mga negosyo, industriya sang telekomunikasyon, turismo, pagbaligyaanay kag pagbaklanay, transportasyon kag mga hilikuton angut sa mga kababaihan. Kaangay sa sinapull Ministeryal sang APEC ang resulta kag rekomendasyon gikan sa mga sinapul-sektoral gina- endorso sa mga lideres sang APEC para sa ila konsiderasyon.

Screen Shot 2015-01-08 at 4.03.30 PMAPEC BUSINESS ADVISOR Y COUNCIL (ABAC)

Ang APEC Business Advisory Council (ABAC) nga gintukod sadtong 1995, isa ka pribado nga sektor nga nagahatag sang panugyan sa mga lideres sang APEC paagi sa ila tuigan nga paghinun-anon. Ini man ang nagapanugyan sa mga opisyales sang APEC nahanungod sa mga prayoridad kag tinutuyu sang mga sektor sa pagnegosyo.Ang ABAC nagasinapul maka-apat ka beses sa isa ka tuig. Ini nagapadala man sang mga representante para sa pagsinapul sang mga senyor nga opisyales sang APEC, sang mga ministro kag mga sektoral nga mga ministro. Ang ABAC ginabug-usan sang 3 ka senyor nga mga lideres sang negosyo sang kada katapu nga pungsod sang APEC.

Sin o ang nagapamunosa tuigan nga Sinapol sang mga Lideres sang APEC?

Kada tuig, isa sa21 nga katapu nga pungsod sang APEC ang nagapamuno sang sinapul kag nagasirbe nga tagadumala. Bilang tagapamuno, ang katapu nga pungsod, responsable sa tuigan nga sinapul sang mga lideres pang-ekonomiya, sinapul ministeryal, sinapul sang mga senyor nga mga opisyaleskag sang APEC Advisory Council kag APEC Study Centers Consortium.

Ginapatuman sang APEC ang tuigan nga siklo sang pagpamuno, kaupod ang mga katapu nga ekonomiya nga nagahimu sang mga hilikuton bilang pinuno sa sulod sang isa ka tuig. Ang ini nga siklo nagatapos sa pagsugod sang sinapul ministeryal kag sinapul sang mga lideres (Summit sang APEC).

Ang tagadumala sang APEC amu ang may importante nga papel sa pag-impluwensiya sa direksyon sang pag-uswag sang APEC   suno sa kasangkaron sang kooperasyon kag kinaiya sang proseso. Dugang sini, ang paghatag kahigayunan sa kada katapu nga pungsod nga magdumala nagapasiguro nga ang masangkad nga sakop sang adyenda makapakita man lang sang nanuhay-tuhay nga interes sang mga katapu nga ekonomiya.

Sa diin nagakuha ang APEC sang pondo nga ginagamit sa nanuhay-tuhay nga hilikuton kag ginahiwat nga mgasinapul?

Direkta nga ginapondohan sang APEC ang mga hilikuton sini gikan sa tuigan nga kontribusyon sang mga katapu nga ekonomiya nga nagaglab-ot na sa 5 ka milyon dolares (US $5 million). Ang ini nga mga kontribusyon ginagamit para ipondo sa Sekretaryat sa Singapore kag sa nanuhay-tuhay nga proyekto nga nagasuporta sa mga tinutuyu nga pang-ekonomiya kag pangnegosyo sang APEC. Ang mga katapu nga ekonomiya ang nagahatag man sang boluntaryo nga kontribusyon agud suportahan ang mga proyekto nga nagatib-ong kag nagahatag sang alalangay nga kahigayunan sa pagnegosyo kag pagpundar kapital kag pagpapatigayon sang tinutuyu para matuman ang mga kinahanglanon sa pagpabakud sang ikasarang ilabi na gid sa mga nagauswag pa lang nga ekonomiya sang pungsod nga katapu sang APEC.

Maluwas sa mga sinapul nga nahibaluan na, paano ginapatuman ang lebel sang pagtrabaho sang mga hilikuton sang APEC?

Ang mga lebel sang pagtrabaho sang mga hilikuton kag proyekto sang APEC ginagiyahan sang mga senyor nga opisyales sang APEC gikan sa 21 nga katapu nga pungsod. Ang amu nga mga hilikuton kag proyekto ginapatuman sang apat ka mga komiti nga may mataas nga lebel nga ginabug-usan sang mga masunod: (1) Komite sa Pagnegosyo kag Pagpundar Kapital; (2) Komite sa Sinapul sang mga Senyor nga Opisyales Para sa Kooperasyon nga Pang-ekonomiya kag Pang-teknikal; (3) Komiti Pang-ekonomiko; (4) Komiti sa Badyet kag Pangdumala. Ang nanuhay-tuhay nga iban pa nga mga komiti, grupo sang mga eksperto, grupo sang nagatrabaho kagmga hubon sang manugsolbar sang problema, ang tanan nga ini nagasuporta sang mga hilikuton kag mga proyekto nga ginapangunahan sang mga komiti nga may mataas nga lebel.

SEKRETARYAT SANG APEC

Ano ang papel sang Sekretaryat sang APEC?

Ang Sekretaryat sang APEC amo ang mekanismo nga nagahatag sang pinakadaku nga suporta para sa APEC. Trabaho sini ang koordinasyon, suporta teknikal kag nagahatag giya kag direksyon lakip na ang paggamit sang mga impormasyon, komunikasyon kag mga serbisyo publiko kag pang-komunidad. Ang Sekretaryat sang APEC may papel sa pagpatikang sang mga importante nga mga proyekto, nagabulig sa mga pungsod nga katapu sang APEC sa pagtan-aw sa mga nanuhay-tuhay nga mga proyekto nga ginagastuhan sang APEC, kag ang pagpatikang sang tuigan nga badyet. Ang Sekretaryat sang APEC may tayuyon nga ikasarang sa pagsuporta sa panalawsaw kag pag-analisa sini sa bulig sang APEC Study Centres kag PECC suno sa ginapatuman sang APEC fora. Ang Sekretaryat sang APEC ginapanguluhan sang Executive Director

Ang Sekretaryat sang APEC ginapanguluhan sang Executive Director nga si Dr. Allan Bollard. May responsiblidad ang Executive Director sa mga senyor nga mga opisyales sang APEC paagi sa SOM Chair. Ang Executive Director nagadumala sang Sekretaryat sunu sa mga prayuridad nga ginhatag sang SOM sa ngalan sang mga ministro.

May tatlo ka tuig nga permanente nga termino ang posisyon sang Executive Director, kag ini bukas sa mga propesyunal nga kandidato nga gikan sa katapu nga pungsod sang APEC. Ang Sekretaryat sang APEC yara nahamtangsa University of Singapore.

The Philippines’ hosting of APEC 2015

Ginhanda/ginhimu sang Institusyon nga Pangserbisyo sa Gwa sang Pungsod kabuylog ang Departamento sang mga Buluhaton sa Gwa sang pungsod
Disenyo sang Presidential Communications Development and Strategic Planning Office/APEC 2015 Komiti sang Strategic Communication
Ginlubad sa Hiligaynon sang Sentro sa Wika at Kultura, West Visayas State University, Siyudad sang Iloilo
May Kinamatarung sa Pagpanag-iya: APEC 2015 Philippines

____________________

1 Ippei Yamazawa, Asia-Pacific Economic Cooperation (APEC): Challenges and Tasks for the Twenty-First Century (London: Routledge, 2000), 2-4.

2 Ibid.

3 Association of Southeast Asian Nations, “The ASEAN Declaration (Bangkok Declaration) Bangkok, 8 August 1967” http://www.asean.org/news/item/the-asean-declaration-bangkok-declaration (accessed January 10, 2014).

4 Pacific Islands Forum Secretariat, http://www.forumsec.org/pages.cfm/about-us/ (accessed January 10, 2014).

5 APEC Secretariat, APEC: Economic and Technical Cooperation, (October 2013)

6 Policy Support Unit of APEC Secretariat, APEC in Charts 2013. (October 2013)

7 Ibid.

8 APEC Policy Support Unit, APEC’s Bogor Goals Progress Report. (September 2012)

9 Policy Support Unit of APEC Secretariat, APEC in Charts 2013. (October 2013)

10 APEC’s Committee on Trade and Investment, CTI Annual Report to Ministers 2008. (December 2008)

11 APEC Policy Support Unit, APEC’s Achievements in Trade Facilitation 2007-2010: Final Assessment of the Second Trade Facilitation Action Plan (TFAP II). (January 2012)

12 APEC Secretariat, APEC: Economic and Technical Cooperation, (October 2013)

13 Soesastro, Hadi, “APEC’s Overall Goals and Objectives, Evolution and Current Status” in Feinberg, Richard (ed.) APEC as an institution: Multilateral Governance in the Asia-Pacific, (Singapore: Institute of Southeast Asian Studies, 2003)

14 Candelaria, Sedfrey, “The Legal Characterization of the Asia-Pacific Economic Cooperation and the Individual Action Plans in International Law” in Villacorta, Wilfredo (ed.) Coalition-Building and APEC, (Makati City: Philippine APEC Study Center Network (PASCN), 2001).

15 Feinberg, Richard and Ye Zhao, Assessing APEC’s Progress: Trade, Ecotech and Institutions, (Singapore: ISEAS, 2001)

16 Ibid.